Okyanustaki Yüzen Çöp Yığınları
Pasifik çöp yaması, okyanus akıntılarının Kuzey Pasifik'te topladığı plastik atıkların yoğunlaştığı bölgedir.
Pasifik çöp yaması, okyanus akıntılarının Kuzey Pasifik'te topladığı plastik atıkların yoğunlaştığı, kabaca Hawaii ile Kaliforniya arasındaki bölgedir. Üzerinde yürünecek bir ada yoktur, plastiğin çoğu suyun üst metrelerine dağılmış durumdadır.[5] 2018'de yayımlanan ve en çok kullanılan ölçüm alanı 1,6 milyon kilometrekare, ağırlığı yaklaşık 80.000 ton, parça sayısını 1,8 trilyon olarak hesapladı. Kütlenin yaklaşık yüzde 46'sı balıkçı ağıydı.[2][3] Basının zaman zaman yedinci kıta diye andığı bu alan, yarım yüzyıllık bir birikimin sonucudur.
Denizdeki Plastiğin İlk Kayıtları
Açık denizdeki plastik bilimsel kayıtlara 1972'de girdi. Woods Hole Oşinografi Enstitüsü'nden Edward Carpenter ve K. L. Smith, Science dergisinde batı Sargasso Denizi'nde yüzen plastik parçaları bildirdi. Ortalama yoğunluk kilometrekarede 3.500 parça ve 290 gramdı.[1] Gemilerden denize plastik atılması ise ancak 31 Aralık 1988'de yürürlüğe giren MARPOL Ek V ile uluslararası kurala bağlandı, Ek 1 Ocak 2013'te yürürlüğe giren değişiklikle denize her türlü çöp atılmasını genel olarak yasakladı.[10]
Plastiğin nerede toplanacağını anlatan bilgi akıntılardan geliyor. Dünyada Pasifik, Atlantik ve Hint okyanuslarında beş büyük döngü bulunur. Rüzgâr ve Dünya'nın dönüşü su kütlesini halka biçiminde çevirir, yüzen şeyler bu halkanın sakin ortasına doğru kayar. NOAA'nın 1988 tarihli bir yazısı, Alaskalı araştırmacıların yüzeydeki plastik ölçümlerine dayanarak Kuzey Pasifik döngüsünde böyle bir birikim olacağını öngördü.[2]
Ever Laurel'in Oyuncakları
Dört yıl sonra bir kaza bu akıntıları izlemeyi sağladı. 10 Ocak 1992'de Evergreen'in Hong Kong'dan Tacoma'ya giden konteyner gemisi Ever Laurel, Kuzey Pasifik'te tarih değiştirme çizgisi yakınında fırtınaya girdi ve 12 konteyner kaybetti. Birinde 28.800 plastik banyo oyuncağı vardı: sarı ördek, yeşil kurbağa, mavi kaplumbağa ve kırmızı kunduz.[4]
16 Kasım 1992'de bir kumsal gezgini Alaska'da Sitka yakınında on oyuncak buldu. Seattle'daki iki okyanus bilimci, Curtis Ebbesmeyer ile James Ingraham, buluntuları toplamaya başladı. Ingraham'ın OSCUR adlı akıntı modeli 1967'den itibaren hava basıncı verileriyle yüzey akıntılarını hesaplıyordu ve oyuncaklar bu modeli sınamak için hazır bir veri oldu. Ağustos 1993'e kadar Alaska Körfezi'nin doğusunda 400 kadar oyuncak bulundu, Washington eyaletine 1996'da ulaşacakları da doğru tahmin edildi.[4] Bu çalışma, yüzen bir eşyanın Kuzey Pasifik'te hangi yolu izlediğini gösterdi.
Charles Moore'un 1997 Rotası
Yamayı bilinen hale getiren kişi bir denizci oldu. Long Beach'te yaşayan kaptan Charles Moore, Güney Kaliforniya açıklarındaki kelp ormanlarını incelemek ve onarmak için 1994'te Algalita adlı kuruluşu kurmuştu.[8] 1997'de Transpasifik yelken yarışından dönerken rotasını Kuzey Pasifik döngüsünün içinden geçirdi. Teknesi Alguita ile geçtiği suda yüzeye dağılmış plastik parçalar gördü.[8][9] Bu alana Ebbesmeyer Doğu Çöp Yaması adını verdi.[2]
Moore gördüğünü ölçmek için aynı sulara geri döndü ve 1999'dan itibaren yaklaşık 20 yıl süren araştırma seferlerine başladı. Algalita'nın 1999'daki çalışması, bu bölgede plastiğin ağırlıkça zooplanktonu yaklaşık altıya bir geçtiğini bildirdi. 2002'de Kaliforniya kıyısı açıklarında yapılan benzer ölçümde oran beşe ikiydi.[8][9] Haberler bu sonuçları çöp adası ve yedinci kıta gibi sözlerle yaydı. NOAA ise bu sözleri düzeltmek zorunda kaldı. Kurumun açıklamasına göre sürekli ve gözle görülen bir yığın yoktur, rüzgâr ve dalga küçük parçaları üst su katmanına karıştırır. Bu sulardan gemiyle geçen biri yüzeyde çok az şey görebilir ya da hiçbir şey görmeyebilir.[5]
Midway'in Albatrosları
Görüntüler ise bu sırada yamanın kendisinden değil, Hawaii'nin kuzeybatısındaki Midway Atolü'nden geliyordu. Laysan albatrosları yiyeceği deniz yüzeyinden toplar ve yavrusuna kusarak verir. Plastik parçalar da bu yolla yuvaya gider. ABD Balık ve Yaban Hayatı Servisi'nin tahminine göre yetişkin albatroslar atole her yıl beş tondan fazla plastik taşıyor. Kuşun gövdesi çürüdükten sonra midesindeki çakmak ve kapaklar kumun üzerinde kalıyor.[11] NPR'ın 2007 tarihli haberine göre ABD hükümeti Midway sularına yılda 50 ton plastik geldiğini hesaplıyordu.[11]
Yamanın Ölçülmesi
Uzun süre kimse yamanın gerçek boyutunu bilmiyordu. Hollandalı Boyan Slat 2011'de Yunanistan'da dalarken balıktan çok plastik gördü, 2012'de Delft'teki TEDx konuşmasında akıntıyla çalışan bir toplama fikrini anlattı ve 2013'te The Ocean Cleanup'ı kurdu.[12] Toplamaya başlamadan önce ölçmek gerekiyordu. Örgüt 2015'te 30 tekneyle 652 yüzey ağı çekti ve 1,2 milyon parça topladı, 2016'da da C-130 Hercules uçağıyla iki uçuşta 311 kilometrekarelik alanı lidar, kızılötesi ve kamerayla taradı.[3]
Laurent Lebreton ve arkadaşları sonuçları 22 Mart 2018'de Scientific Reports'ta yayımladı. Alan yaklaşık 135 ile 155 derece batı boylamları, 35 ile 42 derece kuzey enlemleri arasındaydı ve Türkiye'nin yaklaşık iki katı büyüklüğündeydi. Yoğunluk merkezde kilometrekarede yüzlerce kilograma çıkıyor, dış kenarda 10 kilograma iniyordu. Ağırlık 45.000 ile 129.000 ton arasında, orta değerle 80.000 ton hesaplandı. Örgütün güncel sayfası ise 100.000 ton yazıyor, yani kaynaklar burada ayrılıyor. Parçaların yüzde 94'ü mikroplastikti, ama bunlar kütlenin yalnız yüzde 8'ini oluşturuyordu.[2][3]
Ağ ve Balıkçılık Payı
Çalışmanın en çok şaşırtan sonucu bileşimdi. Kütlenin yaklaşık yüzde 46'sı balıkçı ağıydı, bu da poşet ve şişe imgesiyle uyuşmuyordu. Lebreton'un ekibi 1 Eylül 2022'de yine Scientific Reports'ta 5 santimetreden büyük 6.093 parçayı inceledi, sert parçaların kaynağını beş sanayileşmiş balıkçılık ülkesine kadar izledi. Örgüt bu çalışmaya dayanarak yamadaki plastiğin yüzde 75 ile 86'sını açık deniz balıkçılığına bağlıyor.[2][3]
Bu sonuç sorunu doğrudan denizcilikle ilişkilendiriyor. Hayalet ağlar denizde çalışanların bıraktığı atıktır ve kaybolduktan sonra da canlı yakalar. Gemi çöpü kuralları liman ziyaretinde çöp kayıt defteri üzerinden liman devleti kontrolünde sorulabiliyor, ama denizde kaybolan bir ağın sahibini bulmak zordur.
Temizlik Denemeleri
Yamadan plastik alma denemeleri 2009'da Project Kaisei ile başladı. New Horizon ve Kaisei gemileri ticari ölçekte toplamanın mümkün olup olmadığını araştırdı ve prototip araçlarla yaklaşık 4,5 ton plastik çıkardı.[2] Rakam işin zorluğunu gösterdi, çünkü dağınık parçalar için çok geniş alan taramak gerekiyordu.
The Ocean Cleanup ilk sistemini 9 Eylül 2018'de San Francisco'dan yaklaşık 240 deniz mili açıktaki deneme alanına çekti. Akıntıyla kendi kendine sürüklenecek biçimde tasarlanan System 001 dört aylık denemede teknik sorunlar yaşadı ve 2019'da limana döndü. Düzeltilen sürüm ilk plastiği 2019'da yakaladı.[2][12] Örgüt sonraki sistemde tasarımı değiştirdi ve 2021'de iki gemiyle çekilen System 002'yi denize indirdi. Sistem 21 Ağustos 2023'te son kez limana dönene kadar 8.352 kilometrekare alanı tarayıp 282.787 kilogram plastik çıkardı. Yerini daha büyük System 03 aldı.[12] Bu arada Ocean Voyages Institute 2020'de yelkenli gemilerle iki seferde 150 ton topladı, bunun 93 tonu 45 gün süren ilk seferdendi.[2]
Örgütün 2025 değerlendirmesine göre o yıl toplanan çöp 25 milyon kilogramı, toplam ise 45 milyon kilogramı geçti. Bu rakamlar nehirlere kurulan Interceptor sistemlerini ve kıyı temizliğini de kapsıyor, yalnız yamaya ait değildir. Hedef, yüzen plastiğin yüzde 90'ını 2040'a kadar kaldırmak.[6] İş bu nedenle nehirlere de kaydı, çünkü denizden alınan plastiğin yerine karadan yenisi geliyor. Zaman da önemli. Plastik denizde çürümüyor, güneş ve dalgayla ufalanıyor. 5 milimetrenin altına inen parça ağla toplanamıyor, dolayısıyla bugünkü iri parça ileride mikroplastiğe dönüşüyor.[3]
Plastik Anlaşması
Karadan gelen akışı durduracak küresel anlaşma için BM görüşmeleri 2022'de başladı. Ağustos 2025'te Cenevre'deki oturum sonuçsuz kaldı, başkan Luis Vayas Valdivieso görevi bıraktı. 7 Şubat 2026'da yine Cenevre'de toplanan bir günlük oturum yalnız yeni başkanı, Şili'den Julio Cordano'yu seçti. Üretim sınırı isteyen ülkelerle yalnız atık yönetimini konuşmak isteyen ülkeler arasındaki anlaşmazlık sürüyor. Mart 2026 tarihli haberlere göre esas görüşmelerin 2026 sonu ya da 2027 başında yapılması bekleniyordu, tarih ve yer kesinleşmemişti.[7] Gemi kaynaklı plastik ise IMO'nun ayrı bir başlığı olmayı sürdürüyor.
Sık sorulan sorular
Pasifik çöp yaması nedir?
Pasifik çöp yaması, okyanus akıntılarının Kuzey Pasifik'te topladığı plastik atıkların yoğunlaştığı bölgedir.
Pasifik çöp yaması gerçekten bir ada mı?
NOAA'ya göre sürekli bir yığın yoktur. Plastik büyük ölçüde küçük parçalar halinde üst su katmanına dağılmıştır ve geçen bir gemi yüzeyde çok az şey görebilir.
Pasifik çöp yaması ne kadar büyük?
2018 ölçümüne göre yaklaşık 1,6 milyon kilometrekare alanda yaklaşık 80.000 ton plastik bulunuyor. Sınırlar akıntıyla değiştiği için bu rakam bir tahmindir.
Kaynaklar
- Carpenter E. J., Smith K. L. Plastics on the Sargasso Sea Surface, Science, cilt 175, Mart 1972.
- Wikipedia. Great Pacific Garbage Patch.
- The Ocean Cleanup. The Great Pacific Garbage Patch (Lebreton ve diğerleri, Scientific Reports, 2018 ve 2022 özeti).
- Wikipedia. Friendly Floatees Spill.
- NOAA National Ocean Service. What Is the Great Pacific Garbage Patch.
- The Ocean Cleanup. 2025 in Review.
- Seven Seas Media. Global Plastics Treaty, New Chair Julio Cordano, Mart 2026; Recycling Today. New Chair Elected at Third Part of Fifth Session.
- Moore Institute for Plastic Pollution Research. Our History.
- Wikipedia. Charles J. Moore.
- IMO. Prevention of Pollution by Garbage from Ships (MARPOL Ek V).
- ABD Balık ve Yaban Hayatı Servisi. The Trash at the Edge of the World; NPR. Remote Waters Offer No Refuge from Plastic Trash, 2007.
- The Ocean Cleanup. What Jenny Taught Us: Lessons from System 002; Wikipedia. Boyan Slat; Wikipedia. The Ocean Cleanup.
