Denizcilikte Kenevirin Tarihi
Kenevir, yelkenli gemiler döneminde halat ve kalafat yapımında kullanılan temel denizcilik hammaddesiydi, yelken bezinin bir bölümü de ondan dokunurdu.
Kenevir, yelkenli gemiler döneminde halat ve kalafat yapımında kullanılan temel denizcilik hammaddesiydi, yelken bezinin bir bölümü de ondan dokunurdu. Türkçede kendir de denilen bu bitki, Baltık'tan Karadeniz'e bütün donanmaların tedarik defterinde yıllarca ilk sıralarda kaldı. Birinci sınıf bir savaş gemisi yaklaşık 50 kilometre halat taşıyordu.[1] Tarihçi Alfred Crosby, yelken çağında kenevirin bugünkü petrol kadar kritik olduğunu yazar.[10]
Bitkiden Lif Çıkarmak
Kenevir boyu 5 metreye kadar çıkabilen bir bitkidir ve lifleri bu uzunluktan gelir.[4] Lifin gövdeden ayrılması için önce sapların çürütülmesi gerekir. Saplar havuz ya da dere suyunda bekletilirdi, bu yol hızlıydı ve lifi beyazlatırdı. Çiy altında bırakmak ise aylar alabilirdi.[11] Sonra saplar dövülüp lifler ayıklanırdı. Lif çok sağlamdı ve halat için aranan malzeme buydu, ama içinde kalan nem çürütüyordu, bu yüzden katranlanması gerekiyordu.[4]
Kraliyet Donanması'nın İhtiyacı
İngiltere'de kenevir kraliyet meselesi oldu. Parlamento 1533'te Keten ve Kenevir Ekimi Yasası'nı çıkardı, 1563'te benzer bir düzenleme daha geldi. Bir yerel kaynağa göre yasalar 60 akrelik çiftliklerden her 60 akre için çeyrek akre kenevir istiyordu, başka bir anlatım 1563 yasası için bir akre der. Donanmanın ve ticaret şirketlerinin talebi bu ürünü yaygınlaştırdı. Çürütme suyu içme suyunu da kirlettiği için yasalar hayvanların su içtiği derelerde kenevir bekletmeyi yasakladı.[11]
Yerli üretim yine de yetmedi. İyi kenevir Rusya'nın iç bölgelerinde yetişir, Riga gibi Baltık limanlarından çıkardı, bu nedenle Riga keneviri adıyla bilinirdi.[1] Donanma yöneticisi Samuel Pepys, 3 Ağustos 1663'te halathanelerde İngiliz ve Riga kenevirini karşılaştıran bir deney yaptı. Günlüğüne göre Riga keneviri daha sağlam çıktı, İngiliz keneviri de Riga dışındaki bütün kenevirlerden iyi bulundu.[3]
Chatham Halathanesi
Kenevirin halata dönüştüğü en iyi korunmuş yer, Kent'teki Chatham Tersanesi'dir. Burada 1618'den beri halat yapılıyor. Ham kenevir 1729 tarihli depolarda bekletilirdi. İş 1787 yapımı tarama binasında başlardı. Tarama işçileri lifi uzun demir çivili tahtalardan çekip düzleştirir, balina yağıyla yumuşatırdı. 1803'te bu binada 19 tarama işçisi çalışıyordu. Sonra lif ipliğe eğrilir, iplik katran evinde çürümeye karşı işlenir, kurutulur ve kol haline getirilirdi.[1]
Son adım binanın boyunu açıklar. Üç kol ters yönde bükülerek halat yapılır ve ters yöndeki gerilim halatı bir arada tutar.[2] İş düz bir hat üzerinde yürüdüğü için 1786 ile 1791 arasında yapılan halathane 330 metreyi geçer. Birinci sınıf bir savaş gemisinin halatının 32 kilometreden fazlası yalnız armaya gidiyordu.[1] Katran ellere de geçerdi ve İngiliz tayfasına Jack Tar (Katran Jack) lakabını bu iş verdi.[4] Halat bir geminin sürekli yenilenen donanımı olduğu için donanmanın talebi barışta da bitmiyordu.
Napolyon Savaşları sırasında, 1812'de depoya ikinci kat eklendi ve kenevir stoğu iki katına çıkarıldı. Mekanik eğirme ancak 1864'te geldi ve makine başına kadınlar geçti. Burada bugün de Master Ropemakers adlı şirket ticari halat üretiyor.[1][12]
Rusya'ya Bağımlılık
Baltık'a bağımlılık yalnız İngiltere'nin sorunu değildi. Crosby'nin 1961 tarihli çalışmasına göre yeni kurulan ABD'nin ticaret filosu ve donanması Rusya'dan gelen demir, yelken bezi ve özellikle kenevir olmadan çalışamazdı. Amerika'da da kenevir yetişiyordu, ama kalitesi düşüktü ve tuzlu suda çabuk bozuluyordu. Rusya için de İngiltere en iyi pazar, İngiltere için Rusya temel donanma malzemelerinin en iyi kaynağıydı.[10]
Amerikalılar kendi halathanelerini kurdu. USS Constitution boyunda bir fırkateyn yaklaşık 65 kilometre halat isterdi. Charlestown Donanma Tersanesi halathanesi 1830'ların ortasında yapıldı.[4] Benzer bir yapı Mystic Seaport'ta korunuyor. Bourne Spooner'ın 1824'te Plymouth'ta kurduğu ve özgün boyu 300 metreyi geçen halathanenin 76 metrelik bir parçasıdır, Plymouth Cordage burayı 1947'ye kadar kullandı.[2]
Yelken Bezi
İngilizcedeki canvas sözcüğü kenevirin Latince adından gelir, ama yelken bezinde durum halattakinden farklıydı. Yelken bezi kenevir ya da keten ipliğinden dokunurdu ve yelkenlerin çoğu için tercih edilen lif keten görünüyor. Rusya ve Silezya büyük miktarlarda bez sağlıyordu, 19. yüzyıl başında denizciler İngiltere'de Bridport ve Crewkerne'de dokunan keten bezi yalnız Hollanda bezinin arkasına koyuyordu. ABD Donanması'nın 1800 tarihli sözleşmesi keten şartı koydu. Constitution boyunda bir geminin bir takım yelkeni yaklaşık 350 top bez istiyordu. Pamuk 1830'larda denenmeye başlandı ve tutucu subayların kabulü onlarca yıl aldı.[13]
Kalafat ve Oakum
Kenevirin gemideki ikinci hayatı halat bittikten sonra başlardı. Kullanılmaz hale gelen katranlı halat tek tek liflerine ayrılırdı ve çıkan lifli malzemeye oakum adı verilirdi. Kalafatçı oakumu kalafat demiri ve tokmakla kaplama tahtalarının arasındaki yarığa çakar, üstünü sıcak ziftle kapatırdı. Yeni üretimde de kenevir ya da jüt lifi katranla işlenerek aynı amaçla kullanılır.[5]
Karada bu lifin ayrı bir ünü vardı. Eski halatı çözmek hapishanelerin ve düşkünevlerinin bilinen işiydi, ağır işe gücü yetmeyenlere verilirdi. 1862'de Londra'daki Tothill Fields'te 16 yaşından küçük kızlar günde bir pound, oğlanlar bir buçuk pound oakum çözüyordu. Donanmada ceza alan tayfa da aynı işi yapardı, günlük pay yaklaşık bir pounddu.[5]
Osmanlı Donanmasında Kendir
Osmanlı tarafında halat kendirden yapılıyordu ve tedarik defterleri bu işin devlet işi olduğunu açıkça gösterir. Marmara Üniversitesi'nde 2003'te hazırlanan bir çalışmaya göre 16. yüzyılda kendirin ana kullanım alanı gemi yapımıydı. Çarşamba, Terme ve Fatsa'daki ekim alanları doğrudan Tersane-i Âmire'ye bağlı ocaklık arazilerdi. Eksik kalan miktarı bir Kendir Emini, Kastamonu'dan Rize'ye kadar uzanan ekim bölgesinden toplardı. Alımda kalite ayrı bir ölçüttü, defterlere bölgelerin ortalama üretimi ve birim fiyatlar da işlenirdi.[6]
Bu lif İstanbul'daki tersanelerin yanında onlarca taşra tersanesini de besliyordu. 18. yüzyıl başında kayıtlarda yaklaşık 65 taşra tezgâhı geçer, burada yapılan gövdeler donatılmak üzere İstanbul'a gelirdi.[7] Kendirin Karadeniz'deki yeri uzun süre korundu. 1918'de Kastamonu'da Kendir İstihsalat ve İhracat Şirketi adıyla bir girişim kuruldu, ama araştırmacı Gülşah Kaya bu şirketin faaliyet gösterdiğine dair bir kanıta rastlamadığını yazar.[8]
Manila Keneviri
Kenevirin yerini bir Filipin bitkisi aldı. Abaka, muz ailesinden bir bitkidir ve kenevirle botanik bir ilgisi yoktur, ama lifi piyasaya Manila keneviri adıyla girdi. Mystic Seaport kaydına göre 1830'lara gelindiğinde tercih edilen lif olmaya başlamıştı. Kenevirden temizdi ve ısıya, yağmura, tuzlu suya karşı katrana ihtiyaç duymuyordu. Plymouth Cordage, 1851'den itibaren America's Cup teknelerinin hareketli armasını Manila'dan yapıyordu.[2] Fiyat da onun lehineydi. Charlestown halathanesi 1880'lerden itibaren daha ucuz olan Manila'yı Amerikan keneviriyle birlikte kullandı.[4]
Değişim yine de bir günde olmadı. Constitution Haziran 1927'de havuza girdi, dört yıllık onarım yaklaşık bir milyon dolara mal oldu. Arma bu tersanedeki halathanede yapıldı. 5 Nisan 1929 tarihli 50670 numaralı plan armada, yelken kenar halatlarında ve kablolarda yalnız kenevir kullanıldığını gösteriyor. Bu iş için 67 tona yakın halat büküldü.[4]
Yasadan Savaşa
ABD Kongresi 2 Ağustos 1937'de Marihuana Vergi Yasası'nı çıkardı. Lif üretimi zaten düşüktü, 1933'te yılda 500 tona inmişti. Yasanın asıl hedefinin kenevir sanayisi olduğu iddiası bugün de dolaşır, ama bu daha çok konuyla çıkarı olan yazarların tezidir.[9] Tablo Japonya'nın Filipinler'i almasıyla tersine döndü. 1942'de Manila kesilince ABD Tarım Bakanlığı Hemp for Victory filmini yayımladı, çiftçi donanmanın halatları için kenevir ekmeye çağrıldı. 1942 ile 1945 arasında yaklaşık 400.000 akre (160.000 hektar civarı) ekim yapıldı.[9][14] Her ABD zırhlısı 10 kilometreden fazla halat istiyordu.[4]
Bu son parlamayı naylon bitirdi. Charlestown halathanesi 1962'den sonra yalnız naylon halat üretti ve Aralık 1971'de kapandı.[4] Kenevir bugün tarihi gemilerde, kalafatta ve Chatham gibi yerlerde kullanılıyor. Rüzgârın ticari gemiye dönüşü ise yelken destekli tahrik sistemleriyle, halat yerine sert kanat ve rotorlarla oluyor. Bu sistemlerin amacı gemi yakıtı tüketimini azaltmaktır.
Sık sorulan sorular
Denizcilikte kenevir ne işe yarar?
Kenevir, yelkenli gemiler döneminde halat ve kalafat yapımında kullanılan temel denizcilik hammaddesiydi, yelken bezinin bir bölümü de ondan dokunurdu.
Riga keneviri nedir?
Rusya'nın iç bölgelerinde yetişip Riga gibi Baltık limanlarından gemiyle gelen kenevirdir. Kraliyet Donanması halatı için aranan kalite buydu.
Oakum nedir?
Eski katranlı halatın liflerine ayrılmasıyla elde edilen malzemedir. Ahşap tekne kaplamalarının arasına kalafat olarak çakılır.
Kenevir halatın yerini ne aldı?
Önce Filipin abakasından yapılan Manila halatı, 20. yüzyılın ortasından sonra da naylon gibi sentetik lifler.
Kaynaklar
- The Historic Dockyard Chatham. Master Ropemakers, Our Buildings.
- Mystic Seaport Museum. Plymouth Cordage Company Ropewalk.
- Samuel Pepys. Diary, 3 Ağustos 1663, pepysdiary.com.
- USS Constitution Museum. Ropemakers of the Navy, Part II, 21 Ekim 2016; Wikipedia, Hemp.
- Wikipedia. Oakum.
- Marmara Üniversitesi. Karadeniz Bölgesinde Kendir-Keten Üretimi ve Kullanım Alanları (XV. Yüzyıl Sonu XVII. Yüzyıl İlk Yarısı), 2003, özet.
- TDV İslam Ansiklopedisi. Tersane-i Âmire maddesi.
- Gülşah Kaya. Kastamonu'da Bir Kendir Şirketi Kurma Girişimi, Kastamonu İnsan ve Toplum Dergisi, 2023.
- Wikipedia. Marihuana Tax Act of 1937.
- Alfred W. Crosby. America, Russia, Hemp, and Napoleon, Boston University tezi, 1961, özet.
- Haxey Walkers. Linen and Hemp Production in the Isle; Ecohustler, The UK's Compulsory Cannabis Law; National Archives, Public Act 24 Henry VIII c. 4, katalog kaydı.
- The Historic Dockyard Chatham. Master Ropemakers, About Us.
- USS Constitution Museum. From Hemp and Flax May Canvas Sails, 19 Temmuz 2016.
- Wikipedia. Hemp for Victory.
