Nükleer Tahrikli Gemilerin Dünü ve Bugünü
Nükleer tahrikli deniz aracı, itici gücünü kendi reaktöründe üretilen ısıdan alan gemi ya da denizaltıdır. İlk örneği 1955'te denize açılan USS Nautilus'tur.
Nükleer tahrikli deniz aracı, itici gücünü kendi reaktöründe üretilen ısıdan alan gemi ya da denizaltıdır. İlk örneği 1955'te denize açılan denizaltı USS Nautilus'tur. Bugün denizlerde 160'tan fazla gemide 200'ü aşkın küçük reaktör çalışıyor ve bunların neredeyse tamamı savaş gemisi, denizaltı ya da Rus buzkıranıdır. Ticari yük taşımak için yapılan nükleer gemilerin sayısı ise dörtte kaldı.[11]
Denizaltının Hava Sorunu
Nükleer tahrik fikri bir denizaltı sorunundan doğdu. Dizel denizaltı suyun altında bataryayla gider, batarya bitince hava almak ve şarj etmek için yüzeye yakın çıkmak zorundadır. Reaktör yakıt yakmaz, yani havaya ihtiyacı yoktur. Bu fikrin arkasındaki subay Hyman Rickover'dı. Rickover 27 Ocak 1900'de bugünkü Polonya'daki Maków Mazowiecki'de doğdu, ailesi 1906'da pogromlardan kaçıp New York'a, iki yıl sonra Chicago'ya gitti. Deniz Akademisi'ni 1922'de bitirdi ve 1929 ile 1933 arasında denizaltılarda görev yaptı.[12]
1946'da Donanma onu Oak Ridge'deki nükleer santral çalışmasına gönderdi ve orada gemide nükleer tahrikin savunucusu oldu. Üstleri aynı görüşte değildi. Rickover 1947'de doğrudan Deniz Harekât Başkanı Amiral Nimitz'e gitti, Nimitz projeyi destekledi. Kongre Temmuz 1951'de inşaata izin verdi. Başkan Truman 14 Haziran 1952'de Groton'da omurgayı koydu. Reaktörün karadaki prototipi S1W, 1953'te Idaho'da çalıştırıldı. Gemi 21 Ocak 1954'te Mamie Eisenhower tarafından denize indirildi ve 30 Eylül 1954'te hizmete girdi.[1][12]
17 Ocak 1955 sabahı Eugene Wilkinson komutasındaki Nautilus Thames Nehri'nden açıldı ve işaretçisi eskort römorkörü Skylark'a "Underway on nuclear power" mesajını geçti. Böylece reaktörle yol alan ilk gemi denize çıktı. İlk seyirlerinden birinde 90 saatten kısa sürede suyun altında 1.200 deniz mili gitti. 4 Şubat 1957'de 60.000. mili geride bıraktı, 3 Ağustos 1958'de suyun altından Kuzey Kutbu'na ulaştı.[1] Gemi 3 Mart 1980'de hizmetten çekildi ve bugün Groton'daki denizaltı müzesinde duruyor.
Çalışma düzeni bir buhar gemisinden pek farklı değildi. Basınçlı su reaktöründe yakıttaki fisyonun ısısını su taşır, bu ısı ayrı bir devrede buhar üretir, buhar türbini döndürür. Kazan yerine reaktör durur. Askeri reaktörler küçük kalp içinde yüksek zenginleştirilmiş yakıt kullanır, Nautilus'unki %93'tü. Bu yakıt uzun süre dayanır: yeni denizaltı kalpleri 30 ile 40 yıl için tasarlanıyor, Arktika sınıfı buzkıranlar ise 3 ile 4 yılda bir yakıt alıyor.[11]
Donanmalar için hesap açıktı. ABD'nin 1962'de 26 nükleer denizaltısı vardı, 30'u yapım aşamasındaydı.[13] Uçak gemisi Enterprise sekiz reaktör taşıdı. Soğuk Savaş'ın zirvesi olan 1989'da 400'den fazla nükleer denizaltı ya hizmetteydi ya da yapılıyordu. 2019 sonunda sayılar ABD'de 70, Rusya'da 40, Çin'de 19, Birleşik Krallık'ta 10, Fransa'da 9, Hindistan'da 3 idi.[11] Askeri bütçe ise ticari gemide olmayan bir şeydi. Sıra sivil denemeye geldiğinde sorun bu oldu.
Barış İçin Atom Gemisi Savannah
Eisenhower 1955'te sivil bir gösteri önerdi. Barış İçin Atom programının vitrini nükleer bir ticaret gemisi olacaktı. Kongre ertesi yıl projeye izin verdi ve yönetim geminin ticari olarak kârlı olmasının beklenmediğini baştan söyledi. NS Savannah Camden'de New York Shipbuilding tezgâhında yapıldı, 21 Temmuz 1959'da yine Mamie Eisenhower tarafından denize indirildi. Gövdesi bir yat gibi ince hatlıydı, 60 yolcu için kamaraları vardı, 74 MW'lık reaktörü iki türbini çeviriyordu.[2]
İlk seferine 20 Ağustos 1962'de çıktı ve sorunlar hemen başladı. Toplam maliyet 46,9 milyon doları bulmuştu, bunun 28,3 milyonu reaktör ve yakıta gitmişti. Yükü yaklaşık 8.500 kısa tonla sınırlıydı ve rakipleri bunun birkaç katını taşıyordu. Mürettebat benzer bir gemiden üçte bir kalabalık ve özel eğitimliydi. Güverte zabitleri ile nükleer mühendisler arasındaki ücret farkı 1963 başında Galveston'da greve dönüştü, reaktör kapatıldı ve yeni kadronun eğitimi hizmeti neredeyse bir yıl geciktirdi. İnce gövde ön ambarlara yüklemeyi yavaşlatıyordu, limanlar makineleşirken bu ciddi bir kusurdu. Avustralya, Yeni Zelanda ve Japonya gemiyi limanlarına kabul etmedi.[2]
Gemi 1965'te yolcu taşımayı bırakıp yalnız yüke döndü. Benzer bir konvansiyonel gemiden yılda yaklaşık 2 milyon dolar fazla destek istiyordu. Hükümet 1971'de tasarruf için onu bağladı, o sırada fuel oil tonu 20 dolardı. 1974'te ton 80 dolara çıktığında işletme maliyeti konvansiyonel bir gemiden yüksek olmayacaktı, ama geri dönüş olmadı.[2] Savannah bugün Baltimore'da Canton terminalinin 13. iskelesinde bağlı, reaktörü Kasım 2022'de Utah'a götürüldü ve sökme işlemlerinin son tarihi 2031.[2]
Süveyş'ten Geçemeyen Otto Hahn
Almanya aynı denemeyi yük gemisiyle yaptı. Planlama 1960'ta, gelecekteki nükleer yük gemileri için deneyim kazanmak amacıyla başladı. Otto Hahn, Kiel'de Howaldtswerke tezgâhında 13 Haziran 1964'te suya indi, 1 Ekim 1968'de tamamlandı. Yaklaşık 38 MW'lık reaktörü (Dünya Nükleer Birliği 36 MW verir) 1,7 ton düşük zenginleştirilmiş uranyumla çalışıyordu. Fas'tan fosfat ve başka yerlerden maden cevheri taşıdı, 126 seferde yaklaşık 650.000 deniz mili yaptı, 22 ülkede 33 limana uğradı.[3][11]
Sorun yine limandı. Süveyş Kanalı'ndan geçmesine izin çıkmadı ve liman izinleri yetersiz kaldı. Dünya Nükleer Birliği bir de maliyeti sebep gösterir. 1979'da reaktörü söküldü, dizel makine kondu. 1983'te Trophy adıyla konteyner gemisi olarak döndü, birkaç el ve ad değiştirdi, 2009'da Bangladeş'te kesildi.[3][11]
Limana Dönemeyen Mutsu
Üçüncü gemi Japonya'nındı. Mutsu Haziran 1969'da suya indi, yakıtı Eylül 1972'de yüklendi. Ōminato'daki protestolar yüzünden ilk reaktör denemesi açık denize, Shiriya Burnu'nun yaklaşık 800 kilometre doğusuna taşındı. Gemi Ağustos 1974'te yola çıktı, reaktör 28 Ağustos'ta kritik oldu. Dört gün sonra, 1 Eylül'de, henüz yüzde 1,4 güçteyken zırhtaki bir kusur nötron ve gama ışınının dışarı sızmasına yol açtı. Westinghouse bu riski tasarım incelemesinde söylemişti, tasarım değişmemişti.[4]
Maruziyet önemli düzeyde değildi, ama balıkçıların tepkisi yüzünden gemi 50 günden uzun süre limana giremedi. Ōminato'ya ancak yeni bir ana liman bulma şartıyla, 15 Ekim 1974'te dönebildi. Zırh onarımı 1978 ile 1982 arasında Sasebo'da yapıldı, yeni liman Sekinehama 1983'te hazır oldu. Mutsu planlanan 82.000 kilometrelik deneme seyrini tamamlayıp 1992'de işten çekildi. Program 25 yılda 120 milyar yenin üstüne çıktı. Reaktör 1995'te söküldü, gövde okyanus araştırma gemisi Mirai oldu ve bu adla Aralık 2025'e kadar çalıştı.[4]
Buzun İçindeki İstisna
Nükleer tahrik sivil denizde kalıcı yerini tek bir işte buldu. SSCB savaştan sonra Kuzey Denizi Rotası'nı kuzeydeki kaynaklar için geliştiriyordu ve buzda günlerce tam güçle çalışan bir gemi, yakıt için uzak bir limana dönemezdi. Lenin 1957'de Leningrad'da suya indi ve 1959'da Arktik rotalarında işe başladı. İlk yılları kolay geçmedi. Şubat 1965'te ikinci reaktörde soğutucu, yakıt çıkarılmadan boşaltıldı ve yakıtın bir bölümü eriyip deforme oldu, 124 yakıt demeti kalbe saplanıp kaldı. 1967'de bir soğutma sızıntısı daha bulunca üç reaktör de söküldü, yerine 1970 başına kadar iki yeni reaktör kondu. Lenin 1989'a kadar çalıştı, 2005'te Murmansk'ta müze oldu.[5]
Arkasından altı gemilik Arktika sınıfı geldi. Her gemide 171 MW'lık iki reaktör vardı. Sınıfın ilk gemisi Arktika, 17 Ağustos 1977'de Kuzey Kutbu'na ulaşan ilk su üstü gemisi oldu.[6][11] Rusya'nın bugünkü yeni kuşağı olan 22220 Projesi gemileri 175 MW'lık iki RITM-200 reaktörü taşıyor, 2,8 metre buzu kırabiliyor. Yedi gemi planlanıyor, Çukotka'nın 2026 sonuna kadar hizmete girmesi planlanıyor. Bu filo Kuzey Denizi Rotası trafiğinin arkasındaki güçtür.[11]
Dördüncü ticari gemi de bu dünyadan çıktı. Sovyet bakanlıkları 1978'de Arktik yük işi için buza dayanıklı, nükleer tahrikli bir mavna taşıyıcı sipariş etti. Sevmorput, 31 Aralık 1988'de Murmansk Denizcilik Şirketi'ne teslim edildi. Çernobil'in ardından Uzak Doğu limanları onu radyasyon korkusuyla geri çevirdi, Vladivostok'a ancak 13 Mart 1989'da girebildi. 2000'lerde uzun süre atıl kaldı, 2016'da yeniden hizmete döndü, 2021'de Bangladeş'teki Rooppur santraline malzeme götürdü. Aralık 2023'te Murmansk'ta yangın geçirdi. Kaynaklar durumunu farklı veriyor: Dünya Nükleer Birliği hizmette olan tek nükleer yük gemisi olarak anıyor, Wikipedia'nın 2025 kaydı Atomflot üssünde bağlı olduğunu yazıyor.[7][11]
Dört Ticari Geminin Ortak Sorunları
Dört geminin hikâyesi aynı noktalarda takılır. Reaktör uzun süre yakıt almadan çalışır, ama inşa maliyeti ve özel kadro bu avantajı geride bırakır. Limanlar kabul etmeyince geminin çalışacağı rotalar daralır. Savannah'nın özel kıyı kadrosu ve bakım tesisi yalnız bir gemiye hizmet ettiği için bu sabit maliyetler tek geminin üstünde kalmıştı. Bir de sigorta sorunu var. Nükleer gemilerin sorumluluğunu düzenleyen 1962 Brüksel Sözleşmesi hiç yürürlüğe girmedi.[13]
Yeni Reaktörler ve Eski Kod
Son yıllarda hesap yeniden açıldı. Armatörün net sıfır baskısı altında LNG'den hidrojene kadar her yakıta bakması, reaktörü de masaya getirdi. Oysa geçerli IMO kuralı, A.491(XII) sayılı Nükleer Ticaret Gemileri Güvenlik Kodu, 1981 tarihli ve basınçlı su reaktörüne göre yazılmış. Deniz Güvenliği Komitesi 26 Haziran 2025'te MSC 110 toplantısında bu kodun gözden geçirilmesi işini Gemi Tasarım ve İnşa Alt Komitesi'ne verdi. Alt komite 19 ile 23 Ocak 2026 arasındaki toplantısında üst düzey bir çalışma planı hazırladı. Plana göre güncellenen kod ve SOLAS VIII. Bölüm değişiklikleri 2030'da kabul edilecek.[8][9]
Ticari taraf da hareketli. Norveç'teki NuProShip çalışması Ocak 2025'te 99 küçük reaktör geliştiricisini inceleyip üç tasarım belirledi. Çin'deki Jiangnan tersanesi Aralık 2023'te erimiş tuz reaktörlü bir konteyner gemisi tasarımı açıkladı.[11][13] ABD Denizcilik İdaresi MARAD, Mayıs 2026'da konuyla ilgili bilgi talebi yayımladı, 26 Ağustos 2026'da da Core Power ile ABD bayraklı nükleer ticari gemilerin inşasına 2028'de başlamayı hedefleyen bir iş birliği belgesi imzaladı. Belgede liman, personel belgelendirmesi, nükleer yakıt, sigorta ve finansman ayrı ayrı sayılıyor.[10][11] Listedeki personel ve liman başlıkları, Savannah ile Mutsu'nun takıldığı iki noktaydı.
Sık sorulan sorular
Nükleer tahrikli deniz aracı nedir?
İtici gücünü kendi reaktöründe üretilen ısıdan alan gemi ya da denizaltıdır. İlk örneği 1955'te denize açılan denizaltı USS Nautilus'tur.
Kaç nükleer ticari gemi yapıldı?
Dört: ABD'nin Savannah'ı, Almanya'nın Otto Hahn'ı, Japonya'nın Mutsu'su ve Rusya'nın Sevmorput'u. Buzkıranlar bu sayıya dahil değildir.
Nükleer gemiler neden yaygınlaşmadı?
İnşa maliyeti, özel eğitimli mürettebat, limanların kabul etmemesi ve sigorta sorunu yüzünden. Askeri gemilerde ve Arktik buzkıranlarında bu engeller daha az ağır basar.
Bugün nükleer gemi kuralları nasıl?
IMO'nun 1981 tarihli A.491(XII) kodu geçerlidir. Güncelleme çalışması 2025'te başladı ve yeni metnin 2030'da kabul edilmesi planlanıyor.
Hangi ülkelerde nükleer denizaltı var?
ABD, Rusya, Çin, Birleşik Krallık, Fransa ve Hindistan. Nükleer uçak gemisini ABD ve Fransa, nükleer buzkıranı Rusya işletiyor.
Nükleer gemi yakıtı ne kadar dayanır?
Yeni denizaltı kalpleri 30 ile 40 yıl, uçak gemisi kalpleri 50 yıl için tasarlanıyor. Rusya'nın 22220 Projesi buzkıranları 6 ile 7 yılda bir yakıt alıyor.
Kaynaklar
- Wikipedia. USS Nautilus (SSN-571).
- Wikipedia. NS Savannah.
- Wikipedia. NS Otto Hahn.
- Wikipedia. RV Mirai (Mutsu dönemi).
- Wikipedia. Lenin (1957 Icebreaker).
- Wikipedia. Arktika-Class Icebreaker.
- Wikipedia. Sevmorput.
- Brookes Bell. IMO Agrees Major Revision of Safety Code for Nuclear-Powered Ships, 15 Ağustos 2025.
- AJOT. IMO Advances Plan to Update Regulations for Nuclear Ships, 2 Şubat 2026.
- ENGINE. Core Power and MARAD Aim to Start Construction of Nuclear-Powered Merchant Ships in 2028, 26 Ağustos 2026.
- World Nuclear Association. Nuclear-Powered Ships.
- Wikipedia. Hyman G. Rickover.
- Wikipedia. Nuclear Marine Propulsion.
