1862'de İlk Zırhlı Gemilerin Çarpışması
İlk zırhlı gemi savaşı, Monitor ile Virginia arasında 9 Mart 1862'de Hampton Roads'ta yapılan çarpışmadır.
İlk zırhlı gemi savaşı, Monitor ile Virginia arasında 9 Mart 1862'de Hampton Roads'ta yapılan çarpışmadır. Amerikan İç Savaşı'nda Kuzey'in USS Monitor'ü ile Güney'in CSS Virginia'sı, Virginia kıyısındaki bu demir sahasında yaklaşık üç saat çarpıştı ve hiçbiri ötekini batıramadı.[1] Bu sonuca giden yol ise dokuz yıl önce Karadeniz'de, Sinop limanında başlamıştı.
Sinop ve Patlayıcı Mermi
30 Kasım 1853'te Amiral Nahimov'un Rus filosu Sinop limanındaki Osmanlı filosuna saldırdı. Rusların altı kalyonu, iki firkateyni ve üç buharlısı vardı. Osman Paşa'nın elinde yedi firkateyn, üç korvet ve iki buharlı bulunuyordu. Rus gemileri Paixhans toplarıyla patlayıcı mermi atıyordu ve deniz muharebesinde bu topların ilk kullanımı buydu. Mermiler ahşap gövdeleri tutuşturdu. Limandaki 4.200 denizciden yaklaşık 2.700'ü öldü, Ruslar 37 ölü verdi ve gemi kaybetmedi. Yalnız buharlı Taif kaçabildi ve 2 Aralık'ta İstanbul'a haberi götürdü.[3]
Muharebe Britanya ve Fransa'nın Kırım Savaşı'na girmesini hızlandırdı. Donanmalar da ahşap gövdenin bu mermiye dayanamadığını gördü ve gemilerini zırhlamaya yöneldi.[3]
La Gloire ve Warrior
İlk adımı Fransa attı. Gemi mimarı Henri Dupuy de Lôme'un tasarladığı La Gloire Mart 1858'de kızağa kondu ve 24 Kasım 1859'da Toulon'da suya indi. Dupuy de Lôme demir gövde istemişti, ama demir sıkıntısı yüzünden ahşap gövdeyi 120 milimetrelik demir levhayla kapladı.[5]
Britanya'da haber işgal korkusu yarattı, çünkü Kraliyet Donanması'nın bu gemiye karşı koyacak bir gemisi yoktu.[5][6] Cevap, 29 Aralık 1860'ta Londra'da Blackwall'da suya inen HMS Warrior oldu. Warrior'ın gövdesi baştan sona demirdi, çünkü demir gövde aynı boydaki ahşaptan hafifti ve top, zırh ve makineye daha çok yer bırakıyordu. 114 milimetrelik demir zırhın arkasında 457 milimetre tik vardı. Gemi bugün Portsmouth'ta müze olarak duruyor.[6]
Bu gemilerin hiçbiri henüz başka bir zırhlıya karşı denenmemişti. Bu sınavın yeri, Avrupa'dan uzakta Amerikan iç savaşı oldu.
Abluka ve Merrimack'ın Yanışı
Nisan 1861'de savaş başladı ve Başkan Lincoln 19 Nisan'da Güney limanlarının ablukasını ilan etti. Hampton Roads, James ve Elizabeth nehirlerinin Chesapeake Körfezi'ne açıldığı noktada, bu ablukanın önemli bir parçasıydı. Ertesi gün, 20 Nisan'da, Birlik komutanı Charles McCauley Norfolk'taki Gosport Tersanesi'nin yakılmasını emretti. En az dokuz gemi yandı. Bunlardan biri, buharlı firkateyn USS Merrimack'tı. Gövdesi su hattının altında sağlam kaldı, makineleri de kurtuldu.[1]
Güney'in Donanma Bakanı Stephen Mallory'nin elinde güçlü bir filo yoktu, Kuzey'in sanayisine de yetişemezdi. Bu yüzden zırha güvendi. Tredegar demir fabrikası yeni makineyi en az bir yılda yapabilecekti, bunun için Merrimack'ın makinelerini kullanmaya karar verdiler. Tasarım 11 Temmuz 1861'de kabul edildi. John Porter ile John Brooke'un çizdiği eğik kazemat, çift kat beş santimlik demir levhayla kaplandı. On topu vardı ve baş tarafına bir demir mahmuz eklendi. Gemi 3 Şubat 1862'de suya indi ve 17 Şubat'ta CSS Virginia adıyla hizmete girdi. Kuzey onu yine Merrimack diye andı, iki ad bu yüzden kaynaklarda birlikte geçer.[1]
Ericsson ve Kuzey'in Cevabı
Kuzey, Güney'in ne yaptığını haber alınca harekete geçti. Kongre 3 Ağustos 1861'de Donanma Bakanı Gideon Welles'e zırhlı gemi yetkisi verdi. Üç kişilik Ironclad Board 17 tasarım inceledi.[1]
Bu işin en garip önerisi John Ericsson'dan geldi. Ericsson 31 Temmuz 1803'te İsveç'in Värmland bölgesinde doğmuş, İsveç ordusunda ölçüm subayı olarak çalışmış, 1826'da İngiltere'ye geçmişti. 1829'da Rainhill demiryolu yarışmasına Novelty lokomotifiyle katılıp Stephenson'ların Rocket'ına kaybetti, sonra Amerika'ya gitti. Burada USS Princeton'ı tasarladı. 1844'te bu gemide Robert Stockton'ın yaptırdığı top patlayıp Dışişleri ve Donanma bakanlarını öldürdü. Stockton suçu Ericsson'a attı ve parasının ödenmesini engelledi.[7] Ericsson'ın donanmayla arası bu yüzden kötüydü.
Ericsson planını 29 Ağustos 1861'de Lincoln'e yolladı, donanma mühendisleri reddetti. İşi yeniden açan kişi Connecticut'lı iş adamı Cornelius Bushnell oldu. Kendi önerdiği zırhlı Galena için Ericsson'a danışmaya gitti, onun modelini gördü ve Welles'e götürdü. 12 Eylül'de Lincoln'ü gördü, Başkan ertesi gün Bushnell ile birlikte Kurul'a gitti. Kurul üyelerinden Charles Davis, Princeton olayı yüzünden Ericsson'a güvenmiyordu. Ericsson gelip tasarımını savununca o da razı oldu.[2][8]
4 Ekim 1861'de 275.000 dolarlık sözleşme imzalandı. Continental Iron Works'ün Brooklyn'deki tersanesinde gövdeye 25 Ekim'de başlandı, gemi 30 Ocak 1862'de suya indi ve 25 Şubat'ta hizmete girdi. Monitor 54,6 metre boyunda, 12,6 metre enindeydi ve 3,2 metre su çekiyordu. Güvertesi denizle neredeyse aynı hizadaydı. Ortasında 6,1 metre çapında, toplarıyla birlikte yaklaşık 160 ton ağırlığında döner bir kule vardı, bu kule fikri Theodore Timby'den geliyordu. İçinde 11 inçlik iki Dahlgren topu duruyordu. Mürettebatı 49 kişiydi. Görenler gemiyi sal üstündeki peynir kutusuna benzetti.[2][8]
6 Mart'ta Seth Low römorkörünün yedeğinde New York'tan çıktı. Komutan John Worden kule tabanını üstüpüyle kapatmıştı, ama dalga üstüpüyü söktü. Su kule aralığından, bacalardan ve kaportalardan girdi, kazan ateşleri neredeyse söndü, makine dairesi dumanla doldu, sonra dümen halatları sıkıştı. Gemi yine de 8 Mart akşamı saat 21 sularında Hampton Roads'a ulaştı.[2]
8 Mart Saldırısı
Monitor gelmeden birkaç saat önce Virginia çıkmıştı. Başında Franklin Buchanan vardı. Önce demirdeki USS Cumberland'a yöneldi ve mahmuzla bordasını deldi. Cumberland 121 denizciyle battı, Virginia'nın mahmuzu da gemide kırılıp kaldı.[1][9] Sonra USS Congress'e döndü. Karaya oturmuş gemi yaklaşık bir saat dövüldü ve teslim oldu, komutanı Joseph Smith öldü. Buchanan kıyıdan açılan ateşte sol uyluğundan yaralandı. Congress kızgın gülleyle tutuştu ve gece yarısına doğru patladı. Birlik o gün 250'den fazla ölü ve kayıp verdi, bunun 110 kadarı Congress'tendi. Virginia'nın mürettebatından iki kişi öldü.[1]
USS Minnesota, Roanoke ve Brandywine yardıma gelirken karaya oturdu. Minnesota sırada bekliyordu, ama hava kararıyor, gelgit düşüyordu ve Virginia su çekimi yüzünden yaklaşamadı. Saldırıyı ertesi güne bırakıp Sewell's Point'e çekildi. Komutayı Catesby ap Roger Jones aldı. Gece Minnesota'nın yanına Monitor geldi.[1]
9 Mart Düellosu
Sabah Virginia, Minnesota'yı bitirmeye geldi ve yanında suyla neredeyse aynı hizada bir tekne ile üstünde döner kule buldu. Worden aradaki suya girdi. İki gemi yakın mesafede ateşleşti. Süre için Wikipedia yaklaşık üç, American Battlefield Trust dört saatten fazla der.[1][8] Mermiler iki zırhtan da sekti. Virginia'nın topları yalnız patlayıcı mermi atıyordu, Monitor'ün topları ise standart 15 librelik barutla dolduruluyordu, bu yüzden biri ötekini delemedi.[1]
Saat 10 sularında Virginia kısa süre karaya oturdu, sonra kurtuldu. Bir mermi Monitor'ün kumanda kabinine isabet edip Worden'ın gözlerine zarar verdi. Komutayı ikinci komutan Samuel Dana Greene aldı, gemi bir süre sığa çekildi. Virginia, Monitor'ün çekildiğini sanıp limana döndü, Greene de peşine düşmedi. İki taraf da kazandığını söyledi.[1] Tarihçiler çoğunlukla beraberlik der. İki günün toplamında Birlik 261 ölü ve 108 yaralı, Güney 7 ölü ve 17 yaralı verdi. Abluka kırılmadığı için kazanç Kuzey'de kaldı.[1]
İki Geminin Sonu
İki gemi de o yılı çıkaramadı. Güney ordusu 9 Mayıs'ta Norfolk'tan çekildi. Virginia'nın yeni komutanı Josiah Tattnall gemiyi James Nehri'nden Richmond'a çıkaramadı, çünkü fazla su çekiyordu, 11 Mayıs 1862'de Craney Adası açığında yaktırdı.[1] Monitor ise 31 Aralık 1862'de Hatteras Burnu açığında römorkta giderken fırtınada su aldı ve battı, 16 kişi öldü.[1][2]
Enkaz 27 Ağustos 1973'te bulundu. Döner kule Ağustos 2002'de sudan çıkarıldı ve Virginia'daki Mariners' Museum'a götürüldü. Kuleden çıkan iki denizcinin kalıntıları ise 8 Mart 2013'te Arlington Ulusal Mezarlığı'na gömüldü.[2][10] Ericsson 8 Mart 1889'da New York'ta öldü ve İsveç'e, Filipstad'a gömüldü.[7]
Donanmaların Çıkardığı Dersler
Britanya ve Fransa ahşap gövdeli gemi yapımını durdurdu, başkaları da peşlerinden geldi. Birlik hemen on Passaic sınıfı gemi ısmarladı ve savaşın sonuna kadar 20'den fazla monitör daha yaptı, Rusya da on benzer gemi çıkardı. Kule, az sayıda ağır topu her yöne ateş ettirme fikrini getirdi.[1]
Mahmuz ise yanlış ders oldu. Cumberland'ın batışını gören mimarlar yeni gemilere mahmuz eklemeye başladı ve bu uygulama neredeyse Birinci Dünya Savaşı'na kadar sürdü.[1] Sonucu 22 Haziran 1893'te Trablus açığında görüldü. Amiral George Tryon'un manevra emri sırasında HMS Camperdown'ın mahmuzu HMS Victoria'nın bordasını yardı. Gemi yaklaşık 13 dakikada alabora oldu, Tryon dahil 358 kişi öldü. Soruşturma kurulu çarpışmayı Tryon'un emrine bağladı. Enkaz 2004'te bulundu.[4]
Buhar ve demire geçiş savaş gemisini kömür limanına bağladı. Atlantik'i buharla geçen ilk gemilerde başlayan yakıt hesabı artık donanmanın da hesabıydı ve yakıt lojistiği o günden sonra deniz gücünün bir parçası olarak kaldı.
Sık sorulan sorular
İlk zırhlı gemi savaşı nedir?
İlk zırhlı gemi savaşı, Monitor ile Virginia arasında 9 Mart 1862'de Hampton Roads'ta yapılan çarpışmadır.
İlk zırhlı gemi hangisidir?
Okyanusa açılabilen ilk zırhlı savaş gemisi 1859'da suya inen Fransız La Gloire'dır. Britanya'nın 1860'ta suya inen HMS Warrior'ının ise gövdesi baştan sona demirdi.
Monitor ile Virginia savaşını kim kazandı?
Tarihçiler çoğunlukla beraberlik der, çünkü iki gemi de ötekini batıramadı. Abluka sürdüğü için stratejik kazanç Kuzey'de kaldı.
Kaynaklar
- Wikipedia. Battle of Hampton Roads.
- Wikipedia. USS Monitor.
- Wikipedia. Battle of Sinop.
- Wikipedia. Sinking of HMS Victoria.
- Wikipedia. French Ironclad Gloire.
- Wikipedia. HMS Warrior (1860).
- Wikipedia. John Ericsson.
- American Battlefield Trust. USS Monitor: A Cheesebox on a Raft.
- Wikipedia. CSS Virginia.
- NOAA. Remains of USS Monitor Sailors Interred at Arlington National Cemetery, 8 Mart 2013.
