1979 Independenta Faciası

Independenta faciası, Romanya bayraklı tankerin 15 Kasım 1979 sabahı İstanbul Boğazı'nın güney girişinde, Haydarpaşa açığında Yunan kuru yük gemisi Evriali ile çarpışıp patlamasıyla yaşanan kazadır. Tankerin mürettebatından 43 kişi öldü, gemi 14 Aralık'a kadar yandı ve Boğaz haftalarca trafiğe kapandı.^[1][2][3] Patlamanın sesi Bakırköy'den Pendik'e kadar duyuldu.^[1] Boğaz'da bugüne kadar yaşanan en büyük kaza budur.

1977-1979Romanya'nın En Büyük Gemisi

Independența, Köstence tersanesinde 28 Mayıs 1977'de suya indirildi ve 1978'de teslim edildi. 164.004 DWT, 283 metre boy, 46 metre en ölçülerinde bir tankerdi ve Romanya ticaret filosunun en büyük gemisiydi.^[3] Tanker Kasım 1979'da Libya'nın Es Sider limanında yük aldı. ITOPF'un kaydına göre gemide 93.800 ton ham petrol ve 260 ton fuel oil bunker vardı, yani kapasitesinin altında yüklüydü.^[2][3]

Varış limanı Köstence'ydi. Karadeniz'e çıkmak için Boğaz'dan geçmesi gerekiyordu ve bu, geminin Boğaz'dan on dokuzuncu geçişi olacaktı. Boğaz'a girmeden önce kılavuz kaptan beklemek üzere Haydarpaşa dalgakıranının yaklaşık dört mil açığına demirledi.^[3][4] O yıllarda Boğaz'da trafiği izleyen bir merkez yoktu.^[1]

Aynı saatlerde ters yönden Evriali geliyordu. 10.000 DWT'lik Yunan gemisi Mariupol'den İtalya'ya 7.400 ton çelik taşıyordu. Karadeniz'den girmiş, Boğaz'ı geçmiş ve kılavuzunu bırakmıştı.^[3]

Kasım 1979Çarpışma ve Üç Patlama

Çarpışmanın saati kaynaklarda farklıdır. Wikipedia'nın kaydı 04.35'i veriyor, dönemin Türkçe haberlerine dayanan anlatılar ise 05.30'u.^[1][3][5] Evriali, tankerin sancak tarafına 3. ve 4. tanklar arasından girdi. Bir anlatıya göre inen kılavuz kaptan gemiye 260 derecelik bir rota bırakmış, gemi ise 160 dereceye dönmüştü.^[3] O anda iki gemide de kılavuz yoktu. Hava ve görüş seyre engel değildi.^[1]

İlk patlama çarpışma anında oldu. İkincisi yaklaşık üç dakika sonra, üçüncüsü 04.47'de geldi.^[3] Bir Türkçe kaynak tankerin çarpışmadan 45 dakika sonra patladığını yazıyor, bu ayrıntı da kaynaktan kaynağa değişiyor.^[6] Patlamanın etkisiyle Boğaz'a bakan evlerin camları kırıldı. ITOPF altı kilometreye kadar binalarda hasar bildirildiğini yazıyor.^[1][2] Kıyıda oturanlar sesle uyandı.^[6]

Tanker alev aldıktan sonra mürettebatın bir bölümü gemide kaldı. Sörvey uzmanı Ünal Bayram'a göre en büyük hata, personelin yangını kendilerinin söndürebileceğine inanmasıydı ve bu yanılgı can kaybını artırdı.^[6] Denize atlayanların çoğu da kurtulamadı, çünkü yanan petrol su yüzeyinde yayılıyordu. Güneydoğu rüzgârı bu petrolü kıyıya doğru sürüklüyordu. Rüzgârın aksi tarafından atlayanlar teknelerle kurtarıldı.^[3][4]

Can kaybı Türkçe kaynaklarda 43, ITOPF ve Fransız kirlilik kurumu Cedre'nin kayıtlarında 42 olarak geçiyor. Cedre gemide 44 kişi olduğunu ve 2'sinin kurtulduğunu yazıyor, başka kaynaklar üç kişiden söz ediyor. Yanmış cesetler günlerce kıyıya vurdu.^[2][3][4][6]

Tanker ikiye ayrıldı ve kıç tarafı battı. Baş tarafı yana yatarak sürüklendi ve Haydarpaşa limanının yaklaşık yarım mil açığında oturdu. Evriali'deki yangın aynı gün kontrol altına alındı, gemi Avrupa yakasında karaya oturdu.^[3][4]

Aralık 1979Yangının 29 Günü

Deniz Kuvvetleri yangına müdahale etti ve dispersan püskürttü, ama şiddeti yüzünden geri çekildi. Yeniden patlama riski ekiplerin tankere yaklaşmasını engelliyordu. Yanan gövdenin ve hassas noktaların çevresine bariyer çekildi, İstanbul ve Haydarpaşa limanları önce korundu.^[2][3][4] Armatör, ITOPF'un yardımıyla İngiltere'den ekipman getirtti, Türk hükümeti de ITOPF'tan uzman istedi. 19 Kasım'da müdahale Marmara Bölge Müdürlüğü'ne bırakıldı.^[2][3]

Bundan sonrası bir bekleyişti. 18 Kasım'da yeni patlamalar oldu ve tanklardan denize petrol geçti. 17 ile 27 Kasım arasında sızıntı hafif sürdü. 6 Aralık gecesi 22.40'ta büyük bir patlama daha geldi. Yangın, tanklarda yanacak petrol kalmayınca 14 Aralık'ta kendiliğinden söndü.^[2][3][4] Taşlı'nın çalışması 29 gün, Türkçe basın 27 gün yazıyor. Yüzlerce İstanbullu yangını Harem'deki Gümrük Sahası'ndan, Moda Burnu'ndan ve Kalamış Koyu'ndan izledi.^[1][6][7]

Tanker 15 Kasım'dan 14 Aralık'a kadar yandı.

Yangın boyunca havadaki zararlı parçacıklar izin verilen sınırın dört katına çıktı. Marmara ve Boğaz kıyılarında plajlar ile kıyı yapıları petrolle kaplandı. Haydarpaşa limanının ağzına çekilen bariyere rağmen içeri yaklaşık 50 ton petrol girdi. Kütle dengesi net değil. Bir hesaba göre yaklaşık 30.000 ton petrol yandı, 64.000 ton denize karıştı. Hafif bileşenler buharlaştı, kalanı dibe çöktü ve yaklaşık 5,5 kilometrelik bir deniz tabanını etkiledi. ITOPF ise petrolün büyük bölümünün yangında tükendiğini, kıyılardaki kirliliğin görece hafif kaldığını yazıyor.^[1][2][3] ITOPF uzmanları kazadan sonraki dokuz ay boyunca bölgeye geldi ve P&I kulübünün talep dosyalarına baktı.^[2]

Dava ve Kusur Tartışması

Evriali'nin 29 yaşındaki kaptanı Alekos Adamopoulos ile yedi tayfası tutuklandı. Suçlama dikkatsizlik, ihmal, uluslararası seyir kurallarını çiğneme ve İstanbul'un güvenliğini tehlikeye atmaktı. Kaptan 20 ay ceza aldı ve yedi ay tutuklu kaldığı için serbest bırakıldı, kalan süresi 850 dolar para cezasına çevrildi.^[3][4]

Bilirkişi raporu Evriali için ağır, Independenta için hafif kusur buldu.^[1][7] Kazanın ayrıntılı raporu bugüne kadar erişilebilir biçimde yayımlanmadı. 2024'te yayımlanan bir kök neden çalışması gazete haberleri ve tanık anlatılarına dayanarak insan hatası sonucuna vardı, seyir kurallarına uymama ve iletişim eksikliğini başlıca etken saydı.^[1] Sigorta parası için sabotaj söylentisi de uzun süre dolaştı, çünkü Romen armatör Navrom milyonlarca dolarlık tazminat talep etmişti. Sigortacıların görevlendirdiği Lloyd's Register sörvey ekipleri enkazı inceledi ve sabotaj iddiası kanıtlanmadı.^[3]

1983-1987Boğaz'daki Enkaz

Yangın söndükten sonra kararmış gövde Haydarpaşa önünde kaldı ve yıllarca yerel feribotların geçtiği suda durdu. İstanbullular onu kent manzarasının parçası gibi görmeye alıştı.^[6] 1983'te yerel bir feribot enkaza çarptı. Bunun ardından yerli kurtarma firmaları enkazı söktü ve parçalar Tuzla'daki bir tersaneye taşındı. Türkçe bir kaynak Tuzla'ya çekilişi 1987 olarak veriyor.^[2][3][7]

Independența, Köstence'de yapılan beş Romen süpertankerinin ilkiydi. Unirea 1980'lerin başında Bulgaristan açıklarında battı. Biruința sonraki yıllarda Iris Star adını aldı ve 27 Temmuz 2000'de makine arızasıyla Boğaz'da Kandilli Burnu'na doğru sürüklendi, büyük hasar olmadan kurtuldu. Libertatea 2005'te söküldü, Pacea ise hiç tamamlanmadı ve Romanya'nın dış borcu karşılığında Çekoslovakya'ya geçti.^[3]

1994-2003Boğaz'ın Trafik Düzeni

Kazanın ardından Boğaz'dan geçişin kuralları yıllarca aynı kaldı. 13 Mart 1994'te Kıbrıs bayraklı Nassia tankeri, yaklaşık 98.600 ton ham petrolle Boğaz'ın kuzeyinde Shipbroker ile çarpıştı. Cedre 24 ölü ve 10 kayıp bildiriyor. Yangın günlerce sürdü ve kuzey girişi kapandı.^[8] Türkiye aynı yıl Boğazlar için bir deniz trafik tüzüğü çıkardı, kural 1998'de yenilendi.^[9] Milli Güvenlik Kurulu'nun Aralık 1995 tavsiyesiyle başlayan Boğazlar Gemi Trafik Hizmetleri 2003'te devreye girdi.^[1][10]

Bugün Boğaz'a girecek tanker önceden bildirim yapıyor ve trafik merkezinin düzenlediği sırayla geçiyor. Boğaz'dan yılda 8.000'den fazla tanker seferi yapılıyor.^[1] Cedre, Boğaz'da dökülen petrolün sürüklenmesini NOAA'nın GNOME modeliyle benzeten bir çalışma yapıldığını da yazıyor. Amaç bir sonraki kazada hangi kıyının önce korunacağını bilmekti.^[4] Boğaz limanlarına ve demir sahalarına dair ayrıntı İstanbul limanı sayfasında var.

Kaybedilen yük bakımından Independenta, Exxon Valdez kazasının yaklaşık üç katıydı. Alaska kazasının ardından ABD bir yıl içinde yeni bir petrol kirliliği yasası çıkardı, Boğaz'ın trafik tüzüğü ise ancak 1994'te, Nassia kazasından sonra geldi.

Sık sorulan sorular

Independenta faciası nedir?

Independenta faciası, Romanya bayraklı tankerin 15 Kasım 1979'da İstanbul Boğazı'nın güney girişinde çarpışıp patlamasıyla yaşanan kazadır.

Independenta faciasında kaç kişi öldü?

Türkçe kaynaklar 43, ITOPF ve Cedre 42 kişi yazıyor. Kurtulanların sayısı da kaynağa göre iki ya da üçtür.

Independenta tankeri ne kadar süre yandı?

15 Kasım'dan 14 Aralık 1979'a kadar, yaklaşık 29 gün. Yangın söndürülemedi, tanklardaki petrol tükenince kendiliğinden söndü.

Kaynaklar

1. Burhan Taşlı. Root Cause Analysis of İstanbul Strait Disaster M/T Independenta Accident by Fishbone Method, Denizcilik Araştırmaları Dergisi: Amfora, Haziran 2024.
2. ITOPF. Independenta, Bosphorus, Turkey, 1979.
3. Wikipedia. MT Independența.
4. Cedre. Independenta, kaza bilgi fişi.
5. Devrim Yaylalı. The Death of MT Independenta, 15 Kasım 2019.
6. Çağrı Saçaralp. İstanbul Boğazı'ndaki en büyük tanker faciasından akılda kalanlar, GZT, 15 Kasım 2018.
7. Pınar Bağçeci. Independenta faciasının üzerinden 43 yıl geçti, TRT Haber, 2022.
8. Cedre. Nassia, kaza bilgi fişi.
9. OCIMF. Guidelines for Transiting the Turkish Straits, 2021.
10. İstanbul Boğazı'nda deniz trafik düzenlemelerinin kaza oranına etkisinin değerlendirmesi, İstanbul Bilgi Üniversitesi tezi.