Hollanda Hastalığı ve Petrol Ülkelerine Etkisi
Hollanda hastalığı, doğal kaynak gelirlerinin ulusal parayı güçlendirerek imalat ve ihracat sektörlerini zayıflatmasıdır.
Hollanda hastalığı, doğal kaynak gelirlerinin ulusal parayı güçlendirerek imalat ve ihracat sektörlerini zayıflatmasıdır. Adını 1959'da Hollanda'da bulunan Groningen gaz sahasından alır. Terimi 1977'de The Economist kullandı ve o gün bu yana petrol, gaz ya da maden geliriyle büyüyen ülkelerde aynı sorunu tarif etmek için kullanılıyor. Norveç bu tuzaktan büyük bir fon kurarak kaçındı, Nijerya ve Venezuela ise içine düştü.[1]
Groningen Gazının Bulunuşu
Shell ile Esso'nun ortak şirketi NAM, 29 Mayıs 1959'da Groningen eyaletindeki Slochteren belediyesinde, Kolham yakınlarında sondaja başladı. 22 Temmuz'da metan buldu. Başta kimse boyutu bilmiyordu, tahminler yıldan yıla yükseldi ve 1967'de 2.000 milyar metreküpe ulaştı.[7] Bu, Batı Avrupa'nın en büyük gaz sahasıydı. Hükümet ile şirketler işi nasıl bölüşeceklerini 1962'de "Gasgebouw" adı verilen düzenle belirledi. İmtiyaz 30 Mayıs 1963'te verildi, saha aynı yılın Temmuz ayında açıldı.[7]
Gaz evlere bağlandı ve komşu ülkelere satıldı. Üretim 1976'da zirve yaptı. 1973 petrol krizinde gazın değeri de yükselmişti. Ülkeye giren döviz gulden'i güçlendirdi. Kur yükselince Hollanda'nın gaz dışındaki ihracatçıları dış piyasada pahalı kaldı. Gaz üretimi ise sermaye yoğun bir işti ve az kişi çalıştırıyordu, yani sanayinin kaybettiği işi telafi etmiyordu.[1][2]
Sorunu Adlandıran Yazı
The Economist, 26 Kasım 1977 tarihli sayısında çelişkiyi rakamlarla gösterdi. Dergiye göre gaz parası ülkeye akarken 1970 ile 1977 arasında işsizlik %1,1'den %5,1'e çıkmış, şirket yatırımları gerilemişti. Yazının başlığı The Dutch Disease idi ve bu ad kaldı.[1][2] İktisatçı Scott Sumner, 1970'lerde işsizliğin bütün Batı Avrupa'da arttığını hatırlatır. Bu yüzden Hollanda'daki artışın tamamını gaza bağlamak doğru olmaz. Sumner'a göre ülke bugün de çok zengindir.[2]
Corden ve Neary Modeli
Derginin gazetecilikle anlattığını akademik modele dönüştüren iki iktisatçı W. Max Corden ve J. Peter Neary oldu. 1982 tarihli makaleleri ekonomiyi üç kesime ayırır. Birincisi patlama yaşayan enerji kesimidir. İkincisi fiyatını dünya piyasasından alan ve geride kalan imalat ile tarımdır. Üçüncüsü ticarete konu olmayan hizmetlerdir.[1]
Model iki kanal tarif eder. Kaynak hareketi etkisinde yüksek ücret ödeyen enerji kesimi işçiyi öteki kesimlerden çeker, yazarlar buna doğrudan sanayisizleşme der. Petrol ve gaz az kişi çalıştırdığı için bu etki çoğu ülkede küçük kalır. Harcama etkisi ise genellikle asıl kanal sayılır. Ek gelir yurt içinde harcanır, hizmetlere talep artar, hizmet fiyatları ve ücretler yükselir. İhracatçının fiyatı dünya piyasasında belirlendiği için maliyet artışını satışa yansıtamaz ve kârı erir. Bu da dolaylı sanayisizleşmedir. İkisi aynı yönde çalışır ve imalatın milli gelirdeki payı düşer.[1]
Bir ülkenin gerçekten bu hastalığa yakalandığını kanıtlamak zor, çünkü reel kur başka nedenlerle de yükselebilir. Harding ve arkadaşlarının 2020 tarihli çalışması, beklenmedik ve çok büyük petrol ve gaz keşiflerinin ortalamada reel kuru yükselttiğini ve geride kalan kesimi küçülttüğünü buldu.[1] Bedel genellikle kaynak fiyatı düştüğünde görünür hale gelir, çünkü bu kez sanayi zaten zayıflamış ve bütçe tek gelire bağlanmış olur.
Norveç ve Parayı Ülkeye Sokmamak
Hollanda örneği ortadayken Kuzey Denizi'ndeki komşu aynı sınavla karşılaştı. Norveç Mayıs 1963'te kıta sahanlığındaki kaynaklar üzerinde egemenlik ilan etti. İlk sondaj 19 Temmuz 1966'da yapıldı, Ocean Viking platformu 21 Ağustos 1969'da petrol buldu ve Ekofisk ülkenin ilk sahası oldu. Devlet şirketi Statoil 1972'de kuruldu.[8] 1970'lerde petrol sanayisinin yatırımları yapılırken cari açık gayrisafi yurtiçi hasılanın yaklaşık %12'sine çıktı.[3]
Kalıcı çözüm ancak ülke zora girince geldi. Meclis petrol fonu düzenini 1990'da, savaş sonrasının en derin durgunluğunda kurdu. İlk para fona 1996'da girdi. 2001'de bütçe kuralı kondu. Hükümet döngü boyunca fonun beklenen reel getirisi kadar harcayabiliyordu, bu oran başlangıçta %4 iken 2017'de %3'e indirildi.[3] Sistemin mantığı Corden ve Neary modelinin tersidir. Petrol geliri krona çevrilip yurtiçine akmaz, yurt dışındaki hisse ve tahvillere gider. Böylece kur baskısı ve harcama etkisi sınırlı kalır. Norges Bank Başkanı Øystein Olsen 2018'de bu ihtiyatlı harcama yolunun Hollanda hastalığına karşı koruduğunu savundu.[3] Fonun değeri 30 Haziran 2026'da 22.683 milyar krondu.[4]
Nijerya'da Petrol ve Tarımın Gerilemesi
Nijerya aynı dönemde tam ters bir yol izledi. Shell D'Arcy 1937'de arama yapmaya başladı, sömürge yönetimi 1938'de şirkete tekel verdi. Ticari petrol 1956'da Oloibiri'de bulundu. Ülke 1960'ta bağımsız oldu ve o yıl 847.000 ton ham petrol ihraç etti. 1970'lerden önce devlet dövizini tarımdan kazanıyordu. Kakao, palm ürünleri, yerfıstığı, kauçuk ve pamuk ihracat gelirinin yarısından fazlasını oluşturuyordu.[5][9]
1967 ile 1970 arasındaki Biyafra Savaşı'ndan sonra petrol patlaması başladı. Nijerya 1971'de OPEC'e girdi.[10] 1979'da petrol, devletin dış gelirinin %96'sını oluşturuyordu ama gayrisafi yurtiçi hasılanın yalnız %27'siydi. 1972 ile 1983 arasında kakao üretimi %43 düştü.[5] İktisatçı Richard Ilorah'ın 1999 tarihli çalışması bu gerilemeyi Corden ve Neary'nin diliyle açıklar. Petrol kesimi çok az işçi çalıştırdığı için tarımdan doğrudan işgücü çekmedi. Kur ise hem nominal hem reel olarak yükseldi, yani harcama etkisi devreye girdi. Tarım ürünlerinin fiyatı dünya piyasasında belirlendiği için işçilik maliyeti bu fiyatlara göre pahalılaştı. Devlet 1970'lerde çiftçi üzerindeki vergileri azalttı, buna rağmen tarımın kârlılığı düzelmedi.[9] Önemli bir ham petrol üreticisi olan ülke benzinini de uzun süre dışarıdan aldı ve sübvanse etti. Devlet Başkanı Bola Tinubu sübvansiyonu 29 Mayıs 2023'te göreve başlarken kaldırdı. 650.000 varil/gün kapasiteli özel Dangote rafinerisi de Eylül 2024'te piyasaya ürün vermeye başladı.[11]
Venezuela ve Çöküş
Venezuela'nın petrolle ilişkisi daha eskidir. 15 Nisan 1914'te Mene Grande'de Zumaque I kuyusu tamamlandı, 1922'de Cabimas'taki Barroso kuyusu patladı ve 1928'e gelindiğinde ülke dünyanın en büyük petrol ihracatçısı olmuştu.[6] Bu yüzden tehlike de erken fark edildi. Yazar Arturo Uslar Pietri 14 Temmuz 1936'da Ahora gazetesinde yayımlanan "Sembrar el Petróleo" yazısında petrolü ekmeyi, yani geliri ithalat yerine yeni üretim dallarına yatırmayı önerdi.[12]
1943 Hidrokarbon Yasası kârı devlet ile şirketler arasında yaklaşık yarı yarıya böldü.[6] Bakan Juan Pablo Pérez Alfonzo Eylül 1960'ta Bağdat'ta kurulan OPEC'in fikir babalarından biri oldu.[13] Üretim 1970'te günde yaklaşık 3,7 milyon varille zirve yaptı. Devlet Başkanı Carlos Andrés Pérez döneminde sektör 1 Ocak 1976'da millileştirildi ve PDVSA kuruldu.[6] Pérez Alfonzo aynı yıl petrole "şeytanın dışkısı" dedi ve on, yirmi yıl içinde ülkeyi yıkıma götüreceğini söyledi.[13]
Pérez 1989'da ikinci kez göreve geldi ve IMF destekli kemer sıkma paketini açıkladı. Benzin fiyatı neredeyse iki katına, otobüs ücretleri %30 kadar yükseldi. 27 Şubat 1989'da Guarenas'ta başlayan Caracazo isyanı yaklaşık bir hafta sürdü. Hükümet 277 ölü bildirdi, bağımsız tahminler 2.000 ile 5.000 arasındadır.[15]
Chávez döneminde bağımlılık daha da arttı, petrol ihracatın 1997'de %77'siyken 2006'da %89'una çıktı. 2002-2003 grevinin ardından hükümet PDVSA çalışanlarını işten çıkardı, kaynaklar bu sayıyı 12.000 ile 18.000 arasında verir. Foreign Policy dergisi ülkenin Hollanda hastalığının dünyadaki en ağır örneklerinden birini yaşadığını yazdı.[6] 2014'teki fiyat düşüşü ve sonra ABD yaptırımları bunun üstüne bindi. OPEC'in aylık raporuna göre Haziran 2020'de üretim günde 356.000 varile indi.[14] Düşüş 2014'te başlamıştı, yaptırımlar onu derinleştirdi.
Ocak 2026 başında ABD güçlerinin Maduro'yu ele geçirmesinin ardından başkanlık görevini vekâleten üstlenen Delcy Rodríguez sektörü yeniden açmaya başladı. PDVSA'nın arama üretim başkan yardımcısı Eduardo Pinto Ekim 2026'da üretimin günde 1,252 milyon varile ulaştığını açıkladı. Bu sayı şirketin kendi verisidir ve 1970 zirvesinin üçte birinden biraz fazlasına denk gelir.[16]
Yeni Üreticiler ve Guyana
Yeni petrol ülkeleri Norveç modelini örnek alıyor. Guyana'da üretim 2019 sonunda başladı ve gelirler Doğal Kaynak Fonu'nda toplanıyor. Maliye Bakanlığı'na göre fonun bakiyesi 2022'nin ilk yarısı sonunda 753,3 milyon dolardı, aynı yıl Mayıs'ta bütçeye 200 milyon dolar aktarılmıştı.[17]
Bu ülkelerdeki üretim değişimi denizcilikte tanker yükü ve liman çağrısı olarak görünür. Venezuela'nın üretimi 1970'te günde 3,7 milyon varildeyken 2020'de 356.000 varile inince ihraç limanlarında yüklenecek petrol de azaldı. Büyük üreticilerdeki arz değişimleri Brent fiyatına da yansır.
Groningen'in Sonu
Terime adını veren sahanın öyküsü başka bir bedelle bitti. Yarım yüzyıl süren üretim yeraltını sıkıştırdı ve depremleri tetikledi. 16 Ağustos 2012'deki 3,6 büyüklüğündeki Huizinge depremi sahada ölçülen en büyük deprem oldu. Binlerce bina zarar gördü. Hükümet üretim tavanını 2014'te 42,5 milyar metreküpten başlayarak adım adım indirdi ve olağan üretim Ekim 2023'te sona erdi.[7] Hollanda Senatosu Nisan 2024'te sahayı kalıcı olarak kapatan yasayı onayladı. O tarihe kadar gazın Hollanda hazinesine getirdiği gelir yaklaşık 363 milyar avro olarak hesaplanıyordu.[18]
Sık sorulan sorular
Hollanda hastalığı nedir?
Hollanda hastalığı, doğal kaynak gelirlerinin ulusal parayı güçlendirerek imalat ve ihracat sektörlerini zayıflatmasıdır.
Hollanda hastalığı adı nereden geliyor?
Terimi The Economist 26 Kasım 1977'de kullandı. Yazı, 1959'da bulunan Groningen gaz sahasının ardından Hollanda imalat sanayisinin gerilemesini anlatıyordu.
Hollanda hastalığından nasıl kaçınılır?
En bilinen örnek Norveç'tir. Petrol geliri yurt dışındaki varlıklara yatırılır, bütçeye yalnız fonun beklenen reel getirisi kadar para aktarılır. Böylece gelir yurtiçine bir anda akmaz ve kur baskısı sınırlı kalır.
Hollanda hastalığına örnek ülkeler hangileridir?
Hollanda'nın yanında en çok anılan örnekler Nijerya ve Venezuela'dır. İktisat literatüründe Endonezya ve Rusya gibi başka kaynak üreticileri de bu çerçevede incelenir.
Kaynaklar
- Wikipedia. Dutch disease (ikincil kaynak).
- Econlib. What Is Dutch Disease; The Economist, The Dutch Disease, 26 Kasım 1977 alıntısıyla.
- Norges Bank. Øystein Olsen'in konuşması, 22 Mart 2018.
- Norges Bank Investment Management. Record-high krone return in the first half of the year, 12 Ağustos 2026.
- Wikipedia. Petroleum industry in Nigeria (ikincil kaynak).
- Wikipedia. History of the Venezuelan oil industry (ikincil kaynak).
- Wikipedia. Groningen gas field (ikincil kaynak).
- Wikipedia. Petroleum industry in Norway (ikincil kaynak).
- Richard Ilorah. Petroleum and its Consequences for Prices, Employment and Wages in Nigeria, South African Journal of Economic and Management Sciences, 1999.
- Wikipedia. OPEC (ikincil kaynak).
- Wikipedia. Bola Tinubu (ikincil kaynak); Nairametrics. Petrol import into Nigeria drops sharply in October as Dangote refinery ramps up production, 16 Ekim 2024.
- Wikipedia (İspanyolca). Sembrar el petróleo (ikincil kaynak).
- Wikipedia. Juan Pablo Pérez Alfonzo (ikincil kaynak).
- Agenzia Italia. La produzione di petrolio in Venezuela cala ai livelli del 1934, 14 Temmuz 2020; Caracas Chronicles. An Overview of the Decline of Oil Production in Venezuela, 26 Şubat 2021.
- Wikipedia. Caracazo (ikincil kaynak).
- AzerNews. Venezuela petrol üretimi haberi, 24 Ekim 2026.
- Guyana Maliye Bakanlığı. Doğal Kaynak Fonu raporu, 2022.
- Pipeline & Gas Journal. Dutch Senate approves law to permanently close Groningen gas field, 17 Nisan 2024.
