1973 Petrol Krizi ve İlk Petrol Şoku
1973 petrol krizi (ilk petrol şoku), Arap petrol ihracatçılarının Ekim 1973'te başlattığı ambargo ve hızlı fiyat artışlarıyla oluşan küresel enerji krizidir.
1973 petrol krizi (ilk petrol şoku), Arap petrol ihracatçılarının Ekim 1973'te başlattığı ambargo ve hızlı fiyat artışlarıyla oluşan küresel enerji krizidir. Beş aydan kısa bir sürede ham petrolün varili yaklaşık 3 dolardan 12 dolara yükseldi.[1][4] Olayın sonuçları Oregon'daki benzin istasyonlarına, Amsterdam'ın boş otoyollarına ve Norveç fiyortlarına bağlanan tankerlere kadar uzandı.
Birikmiş Koşullar
Arap üreticiler petrolü siyasi araç olarak ilk kez 1967'de, Altı Gün Savaşı sırasında kullanmayı denedi. Bu ambargo birkaç ay sürdü ve sonuç vermedi.[4] Altı yıl sonra piyasa başka bir yerdeydi. ABD üretimi 1970'te zirveye ulaşmış, ardından düşüşe geçmişti. Ülkenin ham petrol ithalatı 1970 ile 1973 arasında neredeyse ikiye katlanarak günlük 6,2 milyon varile çıktı. Başkan Nixon, 1959'dan beri süren ithalat kotalarını 1973'te kaldırdı.[4]
Üreticilerin şirketler karşısındaki gücü de artıyordu. Yedi Kız Kardeş diye anılan büyük şirketlerin OPEC ülkelerindeki üretimden aldığı pay 1963'te %86 iken 1970'te %77'ye inmişti. OPEC, Şubat 1971'de Tahran Anlaşması ile ilan fiyatını artırdı.[4] Nixon'ın 15 Ağustos 1971'de doların altınla bağını koparması üreticilerin elini bir kez daha zorladı. Petrol dolarla satıldığı için doların değer kaybı üreticinin gelirini doğrudan aşındırıyordu.[4] Şirketlerle yürütülen fiyat görüşmeleri bu yüzden 1973 boyunca gerginleşti.[1]
Siyasi hazırlık da bu arada yapıldı. Suudi Arabistan Kralı Faysal yıllarca petrolün siyasete karıştırılmamasını savunmuştu. Mısır'da Abdünnasır'ın yerine 1970'te geçen Enver Sedat Faysal'la yakınlaştı ve Temmuz 1972'de Sovyet askerlerini ülkeden çıkardı. Suudi Petrol Bakanı Ahmed Zeki Yemani Nisan 1973'te Henry Kissinger'ı, Faysal'ın İsrail'in 1967'de aldığı toprakları geri vermesini istediği konusunda uyardı, Kissinger uyarıyı ciddiye almadı. 23 Ağustos 1973'te Faysal ile Sedat Riyad'da buluştu ve savaş çıkarsa petrolün kullanılması konusunda gizlice anlaştı.[4]
Kuveyt'ten Riyad'a On Gün
Mısır ve Suriye 6 Ekim 1973'te İsrail'e saldırdı. Şirketlerle süren fiyat görüşmeleri günler içinde koptu. Nixon 12 Ekim'de İsrail'e hava köprüsüyle silah gönderilmesine izin verdi.[2][4]
16 Ekim'de Kuveyt'teki Sheraton Oteli'nde altı Körfez üreticisinin bakanları toplandı. Salonda petrol şirketlerinden kimse yoktu. Bakanlar varil başına ilan edilen fiyatı 3,01 dolardan 5,12 dolara çıkardıklarını duyurdu, artış yaklaşık %70'ti. Üreticiler fiyatı ilk kez şirketlere sormadan kendileri belirliyordu.[2][4] Ertesi gün Arap üreticiler üretimi Eylül düzeyine göre %5 kısmaya ve kesintiyi her ay %5 daha artırmaya karar verdi. Irak toplantıdan çekildi, kesintiye katılmadı, ABD ve Hollanda şirketlerinin varlıklarını kamulaştırdı ve üretimini artırdı.[2]
Kuveyt ve Birleşik Arap Emirlikleri 18 Ekim'de ABD'ye ihracatı durdurduğunu açıkladı. Riyad'daki son tereddüdü Nixon ortadan kaldırdı. 19 Ekim'de Kongre'den İsrail için 2,2 milyar dolarlık askeri yardım istedi. Libya aynı gün ambargo ilan etti. Faysal da danışmanlarıyla konuştuktan sonra Yemani'ye ABD'ye tam ambargo yazısını yazdırdı ve kesintiyi %10'a çıkardı.[1][2][4]
Üreticiler dünyayı üçe ayırdı. Dost ülkelere kesinti yoktu, tarafsızlara %5 kesinti uygulanıyordu, düşman sayılanlara ambargo konuyordu. Listeye ABD'nin yanında Hollanda, Portekiz ve Güney Afrika girdi. Hollanda'nın gerekçesi, topraklarındaki NATO üslerinin İsrail'e giden ikmal için kullanılmasıydı.[1][2] Savaş 26 Ekim'de bitti, ambargo bitmedi. 5 Kasım'da üreticiler genel kesintiyi %25'e taşıdı.[2][4]
Kissinger 8 Kasım'da Riyad'da Faysal'la görüştü ve ambargonun kaldırılmasını istedi, Faysal reddetti.[4] Pazar kısa sürede panik fiyatına döndü. 16 Aralık'ta İran'ın ulusal petrol şirketinin açık artırmasında varil için yaklaşık 17 dolar teklif edildi. Körfez üreticileri o ayın sonunda Tahran'da yeniden toplandı ve 1 Ocak 1974'ten geçerli olmak üzere ilan fiyatını 11,65 dolara çıkardı. Faysal bu artışa karşıydı, İran heyeti zorladı.[4]
Oregon'dan Amsterdam'a Benzin Kuyrukları
ABD'de sürücüler 1973 kışına istasyon önünde girdi. Normal benzinin galonu Mayıs 1973'te ortalama 38,5 sentken Haziran 1974'te 55,1 sente çıktı. Sürücüler için asıl sıkıntı ise kuyruğun sonunda pompanın boş çıkmasıydı. Nixon bayilerden cumartesi gecesi ve pazar günü benzin satmamalarını istedi, istasyon sahiplerinin %90'ı bu isteğe uydu.[4] Oregon Noel ışıklarını ve ticari aydınlatmayı tamamen yasakladı. Aynı eyalet plaka numarasının son rakamına göre tek ve çift günlü satış sistemine geçen ilk eyalet oldu, başka eyaletler de onu izledi.[4]
Kuyrukların bir kısmını ise Washington kendi eliyle uzattı. Eski petrole tavan koyan, yeni bulunan petrole daha yüksek fiyat tanıyan fiyat denetimi arzı daralttı. Nixon'ın 27 Kasım 1973'te imzaladığı Acil Petrol Tahsis Yasası dağıtımı devlet eline aldı. Eyaletlere ayrılan benzin 1972 tüketimine göre hesaplanınca nüfusu artan bölgeler daha uzun kuyruklarla karşılaştı.[4]
Avrupa'da tablo her ülkede farklıydı. Hollanda'da Kasım 1973'ten başlayarak pazar günleri özel araç kullanmak yasaklandı. Amsterdam yakınlarındaki otoyollarda o günlerin fotoğraflarında bisikletliler ve at arabaları görülür. Almanya, İtalya, İsviçre ve Norveç de pazar günü araç yasağı getirdi, İsveç benzin ve kalorifer yakıtını karneye bağladı.[4] Birleşik Krallık'ta kömür madencilerinin ve demiryolcuların eylemi petrol kıtlığının üstüne bindi, hükümet 1 Ocak 1974'te elektrik kullanımını kısmak için üç günlük çalışma haftasına geçti. Japonya petrolünün neredeyse tamamını ithal ediyordu. Dışişleri Bakanı Masayoshi Ohira 11 Aralık'ta Riyad'a gitti ve Tokyo'nun Orta Doğu çizgisi birkaç hafta içinde Araplara yaklaştı.[4]
Krizin Türkiye'ye Etkisi
Petrol ithalatına bağımlı Türkiye'de fatura birkaç yıl içinde ödemeler dengesine yansıdı. Küçük ve Yücekaya'nın Güney Kore ile karşılaştırmalı çalışmasına göre ülke 1973'te 60 milyon dolar cari fazla vermişti, 1976'da ise 2.029 milyon dolar açık verdi. İhracat 1973 ve 1974'te yaklaşık %20 geriledi. Yurt dışındaki işçilerin döviz gönderileri önemli bir kaynaktı, aşırı değerli lira bu akışı caydırdı. Hükümet köklü bir uyum programına gitmedi ve açığı kısa vadeli dış borçla kapattı. 1972'de milli gelirin %10'unun altında olan dış borç 1977'de sürdürülemez düzeye geldi, alacaklılar yeni kredi vermekten kaçındı. Türkiye IMF'ye başvurdu ve lira 1979'da devalüe edildi.[6]
Kissinger, Schlesinger ve Ambargonun Sonu
Kissinger'ın görüşmeleri iki kanaldan yürüdü. Bir yanda üreticiler vardı, öbür yanda İsrail'in Sina ve Golan'dan çekilmesi için Mısır, Suriye ve İsrail. Sonraki aylarda buna mekik diplomasisi denildi. 18 Ocak 1974'te Mısır ile İsrail ilk ayrılma anlaşmasını imzaladı.[1] Washington'da bu arada başka bir fikir de konuşuluyordu. Savunma Bakanı James Schlesinger'ın Suudi Arabistan, Kuveyt ve Abu Dabi'deki petrol sahalarını ele geçirmeyi gündeme getirdiği aktarıldı. Suudilerin işgal durumunda üretimi kesme tehdidini CIA doğrulayınca Kissinger bu seçeneği rafa kaldırdı.[4]
Fiyat çok yükselince bazı üreticiler de tedirgin oldu. Bakanlar Ocak 1974'te planlanan %5 kesinti yerine %10 üretim artışına karar verdi. Arap bakanlar 18 Mart 1974'te ABD'ye yönelik ambargoyu kaldırdı, Hollanda'ya yönelik olanı 11 Temmuz'a kadar sürdü.[1][2] Hollanda'ya ulaşan petrol ise ambargo boyunca ülkenin ihtiyacının neredeyse iki katı olmuştu.[2] Fiyat eski yerine dönmedi. Şirketlerdeki payları satın alma ve millileştirme süreci hızlandı, Big Oil şirketleri Körfez'de yavaş yavaş sahiplikten müşteriliğe geçti.
Paris'te Kurulan Ajans ve Yeni Kurallar
Tüketici ülkeler Kissinger'ın önerisiyle Kasım 1974'te Paris'te Uluslararası Enerji Ajansı'nı (IEA) kurdu. Üyeler 90 günlük net ithalata denk stok tutma ve kriz halinde paylaşma sözü verdi. ABD 1975'te Stratejik Petrol Rezervi'ni kurdu ve otomobillere yakıt verimliliği standardı getirdi. Saatte 55 millik ulusal hız sınırı da bu dönemin ürünüdür.[1] Nixon'ın 7 Kasım 1973'te açıkladığı ve enerjide kendine yeterliği hedefleyen Bağımsızlık Projesi ise tutmadı.[1] Alaska'daki boru hattı yıllardır mahkemelerde bekliyordu, Kongre'nin Kasım 1973'te çıkardığı yasa önündeki engelleri kaldırdı. Kuzey Denizi petrolü de yüksek fiyatla birlikte ekonomik hale geldi.
Fiyortlara Bağlanan Tankerler
Krizin en ağır faturalarından biri armatörlere kesildi. Tanker sahipleri 1972 ve 1973'ü yükselen piyasada geçirmiş, tersanelere daha büyük ve daha hızlı gemiler ısmarlamıştı. 1973 sonbaharında talep çöktü. Petrol tüketimi üç yıl üst üste düştü. 1974'te navlunlar yarıdan fazla geriledi, bunker maliyeti yaklaşık üç katına çıktı.[3]
Siparişler iptal edilemiyordu. Tersanelerden 1974'te 41,8 milyon dwt, 1975'te 44,8 milyon dwt yeni tonaj çıktı. Exxon, Mayıs 1975'te sekiz VLCC'yi 12 aylığına işletme maliyetinin altındaki oranlarla kiraladı. 1975 sonunda 47,8 milyon ton taşıma kapasitesine sahip 573 gemi bağlıydı ve bunların 160'ı yedi yaşından gençti. Aynı yıl yapılan bir çalışma 25 ülkede 45 olası bağlama yeri saydı.[3] Süveyş Kanalı Haziran 1975'te yeniden açıldı ve sefer sürelerini kısaltarak gemi fazlasını daha da artırdı. Sektör Aralık 1975'te Londra'da kriz için ortak bir forum kurdu. Yine de bu gemi fazlası yıllarca sürdü.[3]
Makine dairesi de değişti. 1976'da teslim edilen 500.000 DWT'lik bir ULCC 16 knota çıkabiliyor, bunun için günde 350 ile 400 ton bunker yakıyordu. Yakıt pahalanınca en uygun seyir hızı 15 knottan 10 knota kadar indi.[3] Ucuz yakıt yıllarında dev tankerlerde buhar türbini yaygındı. Armatörler bundan sonra daha az yakan düşük devirli dizele yöneldi ve yakıt tüketimi gemi tasarımının ana kalemlerinden biri oldu.
İkinci Şoktan 2026'ya
1979 İran Devrimi fiyatı varil başına yaklaşık 40 dolara taşıdı. Ardından gelen talep kaybı ve OPEC dışı üretim 1980'lerde fiyatı sert biçimde düşürdü. Karşılaştırma 2026'da yeniden yapıldı. Basra Körfezi'ndeki savaşla birlikte Hürmüz'den geçen akış günlük 20 milyon varilden çok az bir miktara indi. IEA bunu petrol piyasası tarihinin en büyük arz kesintisi olarak tanımladı ve üyeler 11 Mart 2026'da 400 milyon varillik ortak stok satışına karar verdi.[5] Bu stoklar, üyelerin 1974'te Paris'te üstlendiği 90 günlük net ithalat yükümlülüğüne dayanıyordu.
Sık sorulan sorular
1973 petrol krizi nedir?
1973 petrol krizi, Arap petrol ihracatçılarının Ekim 1973'te başlattığı ambargo ve hızlı fiyat artışlarıyla oluşan küresel enerji krizidir.
1973 petrol krizi neden çıktı?
Doğrudan nedeni, ABD'nin Ekim 1973 savaşında İsrail'e verdiği destekti. Arkasında ise ABD üretiminin düşüşü, doların değer kaybı ve üreticilerin şirketlerle yıllardır süren fiyat kavgası vardı.
Petrol ambargosu ne zaman bitti?
ABD'ye yönelik ambargo 18 Mart 1974'te, Hollanda'ya yönelik olanı 11 Temmuz 1974'te kaldırıldı.
1973 petrol krizinde fiyat ne kadar arttı?
Ham petrolün varili beş aydan kısa bir sürede yaklaşık 3 dolardan 12 dolara çıktı, yani yaklaşık dört katına yükseldi.
Ambargoyu kim başlattı?
Suudi Arabistan'ın öncülüğündeki Arap petrol ihracatçıları. Kuveyt ve Birleşik Arap Emirlikleri 18 Ekim'de, Libya ve Suudi Arabistan 19 Ekim'de ABD'ye sevkiyatı durdurdu.
1973 petrol krizi Türkiye'yi nasıl etkiledi?
1973'teki 60 milyon dolarlık cari fazla 1976'da 2.029 milyon dolar açığa döndü. Açık kısa vadeli dış borçla kapatıldı ve süreç 1977 sonrası IMF programına ve 1979 devalüasyonuna uzandı.
Kaynaklar
- ABD Dışişleri Bakanlığı, Office of the Historian. Oil Embargo, 1973-1974.
- Oil & Gas Journal. The 1973 oil embargo: its history, motives, and consequences.
- INTERTANKO. History, 1973-76.
- Wikipedia. 1973 oil crisis (ikincil kaynak).
- gCaptain. IEA Warns Hormuz Crisis Triggering Largest Oil Supply Disruption in History, 12 Mart 2026.
- Küçük, Ö. N. ve Yücekaya, M. State Responses to Oil Crisis in Oil-Dependent Developing Countries: South Korea and Turkey after the 1973 Oil Crisis. International Journal of Asian Studies, 21(1), 2024.
