Standard Oil'in Yükselişi ve Düşüşü

Standard Oil, John D. Rockefeller ve ortaklarının 1870'te Cleveland'da kurduğu, on yılda ABD rafineri kapasitesinin yaklaşık %90'ını eline geçiren ve 15 Mayıs 1911'de ABD Yüksek Mahkemesi kararıyla bölünen petrol şirketidir. Adı Türkçede sık sık Standart Oil diye yazılır. Kırk yıllık öykü bir kentin rafinerilerinin satın alınmasıyla başladı, Amerikan rekabet hukukunun en büyük davasıyla bitti. Bugünkü ExxonMobil ve Chevron da bu şirketin parçalarından çıktı.

1870Kuruluş: Dağınık Bir Sektör

Şirket 10 Ocak 1870'te 1 milyon dolar sermaye ve 10.000 hisseyle kuruldu. Rockefeller 2.667 hisseyle en büyük ortaktı. Yanında kardeşi William, Henry Flagler, Samuel Andrews, Stephen Harkness ve Oliver Jennings vardı. Adındaki "standard" sözü, kalitesi belirsiz keroseni düzgün bir ürüne bağlama iddiasını taşıyordu: rafine işine girmek ucuzdu, ürün değişkendi ve aşırı arz yüzünden fiyat sürekli düşüyordu. Şirket daha ilk gün ülkedeki rafinajın yaklaşık onda birini yapıyordu.^[1][2]

1872Cleveland'ın Ele Geçirilmesi

Asıl hamle 1872'nin başında geldi. Şubat'ta navlunlar birden yükseldi ve South Improvement Company'nin adı duyuldu. Üye rafineriler kendi navlunlarından indirim alacak, rakiplerin ödediğinden de pay alacaktı. Titusville'in opera binasında yaklaşık 3.000 kişi toplandı, Oil Creek üreticileri ham petrol satışını kesti ve Standard'ın Cleveland'daki 1.200 işçisinden yaklaşık 70'i çalışır kaldı. Pennsylvania meclisi düzeneğin imtiyazını kaldırdı ve bu yolla tek varil taşınmadı.^[2]

Rockefeller ise o panik içinde Cleveland'ı dolaşıp rakiplerine nakit ya da hisse karşılığında satış teklif ediyordu. Küçük rafineriler demiryolu indirimi almış bir devle yarışamayacağını düşündü.

Dört aydan kısa sürede 26 rakipten 22'si Standard'a geçti.

1870'lerMaliyet: Varil, Vagon ve Kerosen

Şirketin gücünün bir bölümü basit maliyet hesabından geliyordu. Varillerini kendi atölyelerinde yaptırdı. Vagonda varil taşımak yerine tank vagonu kullandı, keroseni kentlerde atlı tank arabalarıyla kapıya kadar götürdü. Şirketin ömrü boyunca kerosenin fiyatı yaklaşık %80 düştü. Yani tüketici ucuz ışık alıyor, rakipler de bu fiyatta ayakta kalamıyordu.^[1][2]

1877-1879Taşımada Hesaplaşma

Petrolde üstünlük taşımada kazanılıyordu. Sınav 1877'de geldi. Joseph Potts'un yönettiği Empire Transportation, Pennsylvania Demiryolu'nun petrol kolu gibi çalışıyordu. Potts, müşterilerinin Standard'ın eline geçmesinden çekindi ve kendi rafinerilerini kurmaya başladı. Rockefeller rafine işinde rakip istemedi. Mart 1877'de Pittsburgh'daki rafinerilerini kapattı ve demiryolunun petrol trafiği yaklaşık %65 düştü.^[4]

Temmuz'da büyük demiryolu grevi Pennsylvania Demiryolu'nun milyonlarca dolarlık malını yok etti. Demiryolunun başındaki Tom Scott iki cepheye dayanamadı. Ekim'de Empire'ın 3,5 milyon dolara Standard'a satılması kararlaştırıldı. Standard böylece boru hatlarını ve rakip rafinerileri bir hamlede aldı.^[4]

Bir süre sonra teknoloji işi değiştirdi. 1879'da bağımsız üreticiler Tidewater Pipe Line'ı tamamlayıp ham petrolü demiryolu tekelinin dışından taşımayı başardı. Standard önce engellemeye çalıştı, sonra aynı işi kendisi yaptı. Boru hattı taşımacılığının ticari mantığı bu yıllarda oturdu.^[1]

1882-1892Tröst Fikri ve İlk Yasal Darbe

Şirket büyüdükçe hukuki bir sorunla karşılaştı: o dönemde bir eyalette kurulan şirket, başka eyaletteki şirketin hissesine sahip olamıyordu. Avukatların bulduğu çözüm tröst oldu. 2 Ocak 1882'de 41 ortak paylarını dokuz mütevelliye devretti ve karşılığında tröst belgesi aldı. Mütevelliler 40 şirketi tek elden yönetiyordu. 700.000 hissenin 191.700'ü Rockefeller'daydı, yapının değeri 70 milyon dolardı. Merkez 1885'te New York'ta Broadway 26'ya taşındı.^[1][2]

"Tröst" sözü kısa sürede Amerikan siyasetinin kelimesi oldu. New York meclisinin Hepburn Komitesi 1879'da demiryolu indirimlerini kayda geçirmişti. Kongre 1890'da Sherman Yasası'nı Senato'da 51'e 1, Temsilciler Meclisi'nde 242'ye 0 oyla kabul etti. Standard o yıl ülkedeki rafine petrolün yaklaşık %88'ini denetliyordu. Ohio Yüksek Mahkemesi 21 Mart 1892'de tröstü dağıttı. Varlıklar kâğıt üstünde 20 şirkete bölündü, sahipler aynı kaldı. 1899'da New Jersey'nin yasası değişince Standard Oil of New Jersey holding olarak hepsini yeniden topladı.^[1]

1890'larDenizdeki Rakip

Rockefeller 1866'da kerosen ihracatı için New York'ta ayrı firma kurmuştu. Standard'ın kutu ve varil içindeki keroseni yelkenlilerle Avrupa'ya ve Asya'ya gidiyordu. Şirketin yurtdışındaki rakipleri bu cepheden çıktı. Bakü petrolü piyasaya girdi. Londralı tüccar Marcus Samuel, Rus keroseni taşıyan tanker Murex'i 1892'de hizmete aldı. Süveyş Kanalı yönetimi yangın riski yüzünden tankerleri geri çeviriyordu, Murex kanalın güvenlik şartlarına göre tasarlanmıştı. Gemi 24 Ağustos 1892'de Süveyş Kanalı'ndan geçen ilk dökme petrol tankeri oldu ve Samuel Asya'da Standard'ın fiyatının altına indi. Bu girişim sonradan Shell'in temeli oldu.^[6]

1901-1906Çatlaklar: Spindletop ve Tarbell

Yüzyıl başında tablo değişmeye başladı. 10 Ocak 1901'de Teksas'ta Spindletop'taki Lucas kuyusu fışkırdı. Gulf ve Texaco gibi şirketler bu sahadan çıktı. Standard 1904'te hâlâ rafinajın %91'ini, nihai satışın %85'ini tutuyordu, ama payı aşınıyordu.^[1]

Kamuoyu da değişiyordu. Ida Tarbell'in dizisi Kasım 1902'den Ekim 1904'e kadar McClure's'ta çıktı ve şirketin yöntemlerini tarih ve rakamla herkesin önüne koydu. Roosevelt yönetimi 1906'da Sherman Yasası'na dayanarak Missouri'de federal dava açtı.^[1]

1907-1911Dava ve Bölünme

Ağustos 1907'de Chicago'da yargıç Kenesaw Mountain Landis, ayrı bir davada navlun indirimi aldığı gerekçesiyle Standard Oil of Indiana'ya 29.240.000 dolar ceza verdi. Rekor tutar 22 Temmuz 1908'de temyizde bozuldu.^[7] Asıl dava sürüyordu. Dört yargıçlı federal mahkeme 1909'da hükümeti haklı buldu.

Yüksek Mahkeme 15 Mayıs 1911'de Başyargıç Edward White'ın yazdığı kararla bunu onadı. Karar "rule of reason" ilkesine dayanıyordu, yani yasa her kısıtlamayı değil, yalnız makul olmayanı yasaklıyordu. Mahkeme, Standard Oil'in rakipleri dışlamak için davrandığına hükmetti ve holdinge bağlı şirketleri altı ay içinde ayırmasını istedi.^[8] Rockefeller bu sırada 983.383 hissenin 244.500'üne sahipti. Parçalardan payını aldı. Yeni şirketlerin hisseleri sonraki yıllarda değer kazandı ve şirketi bölen karar sahiplerini zenginleştirdi.^[1][9]

1911 SonrasıParçalar Bugün Nerede

Kararın kapsamına giren şirket sayısı kaynağa göre değişir. Mahkeme belgesi 37 yan kuruluştan söz eder, Rockefeller Arşiv Merkezi 38, Wikipedia 39 der, yaygın anlatım ise 34'tür.^[1][8][9] Başlıca parçalar şöyledir:

1998'de BP ile Amoco'nun, 1999'da Exxon ile Mobil'in birleşmesi 1911 kararının bir kısmını geri almış gibi durur. Bu kez dünya petrolünün büyük bölümü devlet şirketlerinin elindedir.^[10]

Sık sorulan sorular

Standard Oil (Standart Oil) nedir?

Standard Oil, John D. Rockefeller'ın 1870'te Ohio'da kurduğu ve 1911'de ABD Yüksek Mahkemesi kararıyla bölünen petrol şirketidir.

Standard Oil neden bölündü?

ABD Yüksek Mahkemesi, şirketin rakipleri dışlayarak Sherman Yasası'nı ihlal ettiğine karar verdi ve holdinge bağlı şirketleri ayırmasını emretti.

Standard Oil bugün var mı?

Bu adla tek bir şirket kalmadı. 1911'de bölünen parçalar yaşıyor. En büyükleri ExxonMobil ile Chevron'dur.

Standard Oil'den hangi şirketler çıktı?

Bugünkü ExxonMobil, Chevron ve ConocoPhillips'in önemli bölümleri ile BP'nin Amoco ve Sohio kolları Standard Oil'in parçalarından gelir.

Kaynaklar

1. Wikipedia. Standard Oil.
2. Daniel Yergin. The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power, 2. bölüm, 1991.
3. Wikipedia. John D. Rockefeller.
4. Wikipedia. Empire Transportation Company.
5. Encyclopedia.com. Standard Oil Company.
6. Wikipedia. SS Murex; Marcus Samuel, 1st Viscount Bearsted.
7. Wikipedia. Kenesaw Mountain Landis.
8. ABD Yüksek Mahkemesi. Standard Oil Co. of New Jersey v. United States, 221 U.S. 1, 1911.
9. Rockefeller Archive Center. John D. Rockefeller Sr. biyografisi.
10. Wikipedia. Successors of Standard Oil; History of ExxonMobil.