Ida Tarbell ve Standard Oil Tröstünün Yıkılışı

Ida Tarbell, Standard Oil'in rakiplerini nasıl ortadan kaldırdığını belgelerle ortaya koyan Amerikalı gazetecidir. Rockefeller'ın şirketini araştırmaya karar verdiğinde 43 yaşındaydı ve bu konuya rastlantıyla gelmemişti: çocukluğu, petrolün fışkırdığı bölgede geçmiş, babasının işi de aynı şirketin yöntemleri yüzünden zarar görmüştü.

1857-1872Petrol Bölgesinde Bir Çocukluk

Tarbell, 5 Kasım 1857'de Pennsylvania'nın Erie bölgesindeki Hatch Hollow'da doğdu. Babası Franklin marangoz ve öğretmendi, annesi Esther de öğretmenlik yapmıştı. Doğduğu yıl yaşanan mali kriz ailenin birikimini silmiş, Franklin Iowa'da çiftlik kurma planından vazgeçip yaklaşık bir buçuk yıl sonra eve dönmüştü.^[2]

Ailenin hayatını 1859'da birkaç kilometre ötede bulunan petrol değiştirdi. Edwin Drake'in Titusville'de açtığı kuyudan sonra bölgeye para ve insan akmaya başladı. Marangozluktan anlayan Franklin, işin kendisine uygun yanını gördü: petrol için ahşap tank yapmak. 1860'ta aileyi Oil Creek üzerindeki Rouseville'e taşıdı, bir süre sonra kendisi de petrol üretmeye başladı.^[2][4] Ida böylece kuyuların, yangınların ve çamurun arasında büyüdü. Rouseville'deki patlama sönünce aile 1869'da Titusville'e geçti.

Ida 14 yaşındayken, 1872'nin başında, babasının işini sarsan olay yaşandı. Bir grup rafineri ile demiryolu şirketi, South Improvement Company adlı düzenek üzerinden gizlice anlaşmıştı. Üye rafineriler kendi navlunlarında indirim alacak, rakiplerin ödediği navlundan da pay alacaktı. Düzeneğin arkasındakilerden biri John D. Rockefeller'dı. Titusville'in opera binasında yaklaşık 3.000 kişi toplandı, üreticiler ham petrol satmayı bıraktı ve Pennsylvania meclisi düzeneğin imtiyazını iptal etti. Düzenek dağıldı, ama Rockefeller aynı haftalarda Cleveland'daki rakiplerinin çoğunu satın aldı.^[2][3]

Franklin Tarbell bağımsız kalmayı seçti ve işi uzun süre eski hâline dönmedi. Yıllar sonra bir ortağının intiharı onu borca da soktu.^[2] Standard Oil, Ida için bir haber konusu olmadan çok önce ailesinin ve komşularının gündemindeydi.

1876-1891Sınıfın Tek Kızı ve İlk İşleri

Liseyi birincilikle bitirdi ve 1876'da Allegheny College'a girdi. 41 kişilik sınıfının tek kızıydı. Biyoloji okudu ve 1880'de mezun oldu. O yıl kadınlar için açık meslek azdı, en doğal yol öğretmenlikti. Ağustos 1880'de Ohio'daki Poland Union Seminary'de müdire olarak işe başladı. Yaklaşık iki yıl sonra bu işten ayrıldı.^[2]

Gazeteciliğe de bu işten sonra adım attı. Theodore Flood, Chautauqua eğitim hareketinin dergisi The Chautauquan'ı çıkarıyordu ve Tarbell onun yanında çalışmaya başladı. Tarbell birkaç yıl içinde derginin yazı işlerini yönetir oldu, 1886'dan itibaren kendi imzasıyla yazmaya başladı. 1887'de kadın mucitleri anlatan "Women as Inventors" yazısı Flood ile aralarının açılmasına yol açtı. Dergide kalmak yerine yazarak geçinmeyi seçti.^[2]

1891-1899Paris, McClure ve Lincoln

1891'de, 34 yaşında, birikimiyle Paris'e gitti. Fransız Devrimi'nin kadın figürlerinden Madame Roland üzerine biyografi yazmak istiyordu ve masraflarını Amerikan dergilerine sattığı yazılarla karşılıyordu. Temmuz 1892'de Titusville'in sel ve yangınla yıkıldığını gazeteden öğrendi, ailesinin sağ olduğunu ise tek kelimelik bir telgraftan.^[2]

Aynı yıl yayıncı Samuel S. McClure, Paris'te onu ziyaret etti. Yazdıklarını beğenmişti ve yeni kuracağı McClure's Magazine için editörlük önerdi. Tarbell biyografisini bitirmek için önce kabul etmedi, ama dergiye yazmaya başladı. 1894'te McClure ondan Napolyon dizisi istedi. Dizi tirajı yükseltince Tarbell New York'a döndü ve kadroya girdi. Ardından gelen Lincoln dizisi için Lincoln'ü tanımış insanlarla görüştü, 300'den fazla belge çıkardı ve yazdıklarını bilgi aldığı kişilere kontrol ettirdi. Derginin tirajı 250.000'i geçti.^[1][2] Tarbell'in sonraki işte kullanacağı yöntem bu dizide oturdu: önce kaynaklar, sonra yazı.

1900-1901Neden Standard Oil

Yüzyıl dönerken Amerikan gündeminin başında tröstler vardı. Büyük şirketler birleşiyor, okurlar da bunun nasıl olduğunu merak ediyordu. McClure's editörleri bu konuyu tek bir örnek üzerinden anlatmaya karar verdi. Çelik ve şeker de konuşuldu, ama seçim petrole düştü. Bunun iki nedeni vardı. Standard Oil, modern tröstün ilk ve en büyük örneğiydi. Ayrıca Tarbell bu dünyayı içeriden biliyordu.^[2]

Tarbell, Avrupa'da bulunan McClure'a gidip onayını aldı. Biçimi de birlikte belirlediler: dergi konuyu tıpkı Napolyon gibi bir biyografi olarak, başı ve sonu olan bir öykü hâlinde anlatacaktı. Babası bu haberi duyunca onu vazgeçirmeye çalıştı, şirketin dergiyi batıracağından korkuyordu.^[1][2]

1901-1902Araştırma

Tarbell masa başı işlerini Lincoln Steffens'a bırakıp yardımcısı John Siddall ile işe koyuldu. Yöntemleri basitti. Şirket otuz yıldır davalarla, meclis soruşturmalarıyla ve şikâyetlerle uğraşıyordu, yani yapıp ettiklerinin büyük bölümü zaten açık kayıtlardaydı. İkili mahkeme tutanaklarını, meclis raporlarını ve eski gazeteleri tek tek taradı.^[1][4]

Beklenmedik bir kapı da açıldı. Standard Oil, derginin ne hazırladığını öğrenmek için ünlü yazar Mark Twain'e başvurdu. Twain şirketin başkan yardımcısı Henry H. Rogers'ın yakın dostuydu. McClure, Twain'e bunu Tarbell'e sormasını söyledi, Twain de Tarbell'e Rogers ile görüşüp görüşmeyeceğini sordu. Rogers petrol bölgesinden geliyordu, bir zamanlar Tarbell ailesinin komşusu olmuştu. Tarbell görüşmeyi kabul etti, ama yazdıklarının tek hakemi olarak kendisinin kalacağını baştan söyledi. Görüşmeler 1902'nin başında başladı ve iki yıl kadar sürdü. Rogers sorularını yanıtlıyor, şirketi savunuyordu.^[1][2]

Bu ilişkiyi demiryolu kayıtları bitirdi. Standard Oil'in bir tesisinde çalışan genç bir kâtip, demiryolu görevlilerinin rakip sevkiyatları şirkete bildirdiği gizli raporları Tarbell'e ulaştırdı. Bu kâğıtların her ay yakılması gerekiyordu. Dergi onları "Cutting to Kill" (Öldürmek İçin Kesmek) başlıklı bölümde yayımladı. Rogers sonraki görüşmede bunları nereden bulduğunu sordu. Bu, aralarındaki son görüşme oldu.^[1]

1902-1904Dizi ve Kitap

Dizi Kasım 1902'de McClure's'ta başladı ve Ekim 1904'e kadar 19 bölüm sürdü. Üslubu sakindi. Demiryolu indirimleri, satın alınan rafineriler ve kapanan küçük firmalar tarih ve rakamla sıralanıyordu. Okurun öfkesi bu soğukkanlılıktan doğdu. Kitap iki cilt hâlinde 1904'te The History of the Standard Oil Company adıyla çıktı ve çok sattı.^[2][4]

Dizi, Kasım 1902'den Ekim 1904'e kadar 19 bölüm sürdü.

Rockefeller kamuya yanıt vermedi. Yanındakilere, Cleveland'daki firmaları batmaktan kurtardığını söylüyordu ve onun için Tarbell'in adı "Miss Tarbarrel" (Bayan Katran Varili) idi. Şirketin desteklediği Oil City Derrick gazetesi kitabı "histerik kadın" başlığıyla karşıladı.^[1][3] Tarbell onu yalnız bir kez yakından gördü. 1903'te bir Pazar günü Cleveland'daki kilisesine gitti ve ayin boyunca 64 yaşındaki adamı izledi. Temmuz ve Ağustos 1905'te yayımladığı "John D. Rockefeller: A Character Study" yazısı ise dizinin sakinliğinden ayrılan, görünüşüne kadar giren sert bir portreydi.^[1]

1905-1911Roosevelt ve Mahkeme Kararı

Yayın, siyaseti de harekete geçirdi. Şubat 1905'te Kongre, Şirketler Bürosu'na petrol fiyatlarını inceleme yetkisi verdi ve büronun raporları Tarbell'in yazdıklarını destekledi. Başkan Theodore Roosevelt bu tür yazılardan önce yararlandı, sonra bıktı ve Nisan 1906'daki konuşmasında bu gazetecilere "muckraker" (pislik karıştıran) dedi. Tarbell bu adı hiç sevmedi.^[2]

Federal hükümet 1906'da Standard Oil'e dava açtı. ABD Yüksek Mahkemesi 15 Mayıs 1911'de şirketin bölünmesine hükmetti. Dava kendi delilleriyle yürümüştü, ama kamuoyunu o karara hazırlayan en etkili metin Tarbell'indi.^[1][2]

1906-1944Sonraki Yıllar

Haziran 1906'da John S. Phillips ile McClure's'tan ayrıldı. Birlikte The American Magazine'i satın aldılar, Tarbell 1915'e kadar orada çalıştı. Aynı yıl Connecticut'ta bir çiftlik aldı ve yaşlılığında oraya yerleşti.^[2][5]

Sonraki yıllar kolay değerlendirilmeyen bir insan gösterir. Tröstlerin gözü pek eleştirmeni, kadınların oy hakkı kampanyasına mesafeli durdu ve 1912'de "Making a Man of Herself" yazısıyla kadın hareketinin tepkisini çekti. Birinci Dünya Savaşı'nda Başkan Wilson onu kadın komitesine çağırdı, 1919 ve 1921'de iki başkanlık konferansına katıldı. 1920'lerde iş dünyasından Elbert Gary ve Owen D. Young'ın biyografilerini yazdı.^[2]

Anılarını All in the Day's Work adıyla yayımladı. 6 Ocak 1944'te, 86 yaşında, Bridgeport'ta zatürreden öldü. New York Üniversitesi 1999'da kitabını 20. yüzyıl Amerikan gazeteciliğinin en iyi yüz işi arasında beşinci sıraya koydu.^[2][5]

Sık sorulan sorular

Ida Tarbell kimdir?

Ida Tarbell (1857-1944), The History of the Standard Oil Company dizisiyle tanınan Amerikalı araştırmacı gazetecidir.

Ida Tarbell neden Standard Oil'i araştırdı?

McClure's dergisi tröstleri tek bir şirket üzerinden anlatmak istedi. Tarbell petrol bölgesinde büyümüştü ve babasının işi South Improvement düzeneğinden zarar görmüştü, bu yüzden konu ona verildi.

Ida Tarbell nerede çalıştı?

Poland Union Seminary'de müdire, The Chautauquan'da editör, McClure's Magazine'de yazar ve editör, son olarak The American Magazine'de ortak ve editör olarak çalıştı.

Kaynaklar

1. American Heritage. Gentlewoman and Robber Baron.
2. Wikipedia. Ida Tarbell.
3. Daniel Yergin. The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power, 2. bölüm, 1991.
4. Encyclopedia.com. Tarbell, Ida (1857-1944).
5. ConnecticutHistory.org. Ida Tarbell, the Woman Who Took On Standard Oil.