Big Oil ve Süper Büyük Petrol Şirketleri
Big Oil, ExxonMobil, Shell, BP, Chevron ve TotalEnergies gibi halka açık büyük petrol şirketlerinin ortak adıdır. Dünyanın en büyük petrol şirketi ise devlete ait Saudi Aramco'dur.
Big Oil, ExxonMobil, Shell, BP, Chevron ve TotalEnergies gibi dünyanın en büyük halka açık petrol şirketleri için kullanılan addır. Bazı listelere Eni de girer. Dünyanın en büyük petrol şirketi ise devlete ait Saudi Aramco'dur ve Big Oil adının dışında kalır.[19] Ad 1960'ların sonundan itibaren basında yaygınlaştı ve çoğu zaman eleştiri tonuyla kullanılır. Bu şirketlerin kökü iki yere uzanır: 15 Mayıs 1911'de ABD Yüksek Mahkemesi kararıyla bölünen Standard Oil'in parçalarına ve onunla yarışmak için kurulan Avrupa şirketlerine.[2]
1911'de Bölünen Şirket ve Yeni Rakipler
Mahkeme kararı Rockefeller'ın şirketini onlarca parçaya ayırdı. En büyükleri Standard Oil of New Jersey, Standard Oil of New York ve Standard Oil of California idi. Birincisi sonradan Exxon, ikincisi Mobil, üçüncüsü Chevron oldu. Ancak Standard'ın tekeli karar çıkmadan önce aşınmaya başlamıştı ve bunun en görünür sebebi Teksas'tı.
Beaumont yakınlarındaki Spindletop tepesinin altında petrol olduğuna ilk inanan kişi, kendi tuğla ocağı için doğal gaz arayan yerel girişimci Pattillo Higgins'ti. Tuz domu uzmanı mühendis Anthony Lucas sondajı devraldı. Parası bitince yeni ortaklar buldu ve 10 Ocak 1901'de kuyudan petrol fışkırdı. Kuyunun ilk debisi günde yaklaşık 100.000 varil olarak tahmin edildi. Standard Oil bu sahaya doğuda yaptığı gibi hâkim olamadı, çünkü Teksas'ın antitröst yasaları ve şirkete duyulan kamusal tepki önünü kesiyordu. Sahada büyüyen şirketler Gulf Oil ile Texaco oldu. Gulf'un arkasında Pittsburgh'lu Mellon ailesi vardı ve şirket 1907'de bu adı aldı.[3]
Avrupa'nın Cevabı: Shell ve Anglo-Persian
Avrupa'da Standard'a karşı iki ayrı girişim vardı. Hollanda'daki Royal Dutch 1890'da Sumatra'daki bir petrol sahasını işletmek için kuruldu. Londralı tüccar Marcus Samuel ise tanker Murex ile Süveyş Kanalı üzerinden Asya'ya Rus keroseni taşıyordu ve 1897'de Shell Transport and Trading şirketini kurdu. Royal Dutch'ın başına geçen Henri Deterding, Amsterdamlı bir bankacıydı. Şirkete 1896'da girmişti ve kısa sürede tanker filosu kurdurdu. İki şirket tek başlarına Standard ile fiyat savaşını taşıyamıyordu. Nisan 1907'de Calouste Gulbenkian'ın düzenlediği birleşmede hisselerin %60'ı Royal Dutch'a, %40'ı Shell'e kaldı. Hukuken iki ayrı şirket olarak kaldılar, işi tek grup gibi yürüttüler.[4]
İkinci girişimin kökü İran'daydı. İngiliz işadamı William Knox D'Arcy 1901'de Şah Muzafferüddin'den 60 yıllık arama imtiyazı aldı. Yıllarca sonuç çıkmadı ve finansörü Burmah Oil işi durdurma emri verdi. Jeolog George Reynolds emri uygulamayı geciktirdi ve 26 Mayıs 1908'de Mescid-i Süleyman'da petrol buldu. Anglo-Persian Oil Company bu sahayı işletmek için 14 Nisan 1909'da kuruldu. Yeni sermaye gerekince İngiliz hükümeti 1914'te şirketin %51'ini aldı, karşılığında Kraliyet Donanması güvenceli petrol kaynağına kavuştu.[5] Şirket 1935'te Anglo-Iranian, 1954'te British Petroleum adını aldı.
1928'de Achnacarry Şatosu
1920'lerin sonunda bu şirketler dünya pazarında birbirini yıpratıyordu. ABD, Venezuela, Romanya ve Sovyetler Birliği piyasaya petrol yığıyordu. Deterding, Bakü'deki varlıkları Sovyetler tarafından millileştirildiği için Rus petrolüne özellikle karşıydı. Standard of New York Rus petrolü almaya devam edince fiyat kırdı, kavga pek çok pazara yayıldı ve fiyatlar düştü.[1][4]
Barış görüşmesi için Deterding, İskoçya'nın kuzeyindeki Achnacarry Şatosu'nu Ağustos 1928 için 3.000 sterline kiraladı. Konuklar arasında Standard of New Jersey'den Walter Teagle, Anglo-Persian'dan Sir John Cadman ve Gulf'tan William Mellon vardı. İki hafta süren görüşmelerden on yedi sayfalık, üzerinde anlaşılmış ama imzalanmamış bir metin çıktı. As-Is adıyla bilinen bu metne göre her şirket her pazarda 1928'deki payını koruyacak, satışlarını ancak toplam talep arttıkça büyütecekti. Fiyat, Meksika Körfezi fiyatına navlun eklenerek hesaplanacaktı. ABD iç pazarı antitröst yasaları yüzünden metnin dışında bırakıldı.[1]
Aynı yazın başka bir anlaşması Orta Doğu'yu ilgilendiriyordu. 31 Temmuz 1928'de Ostend'de Turkish Petroleum Company'nin ortakları, eski Osmanlı topraklarını haritada kırmızı bir çizgiyle işaretledi ve bu alanda birbirinden bağımsız imtiyaz aramamayı kabul etti. Dört ortak ham petrolün %23,75'er payını, Gulbenkian kalan %5'i aldı.[6]
Achnacarry düzeni uzun süre tutmadı. Anlaşma dışındaki üreticiler fiyat kırıyordu, 1930 dolaylarında Doğu Teksas'tan gelen petrol de arzı şişirdi. Metin birkaç kez değiştirildi. Jersey Standard 1938'de ayrılacağını bildirdi, kalan düzenlemeler Eylül 1939'da savaşla bitti.[1]
Yedi Kız Kardeş
İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Amerikan şirketleri Kırmızı Çizgi Anlaşması'nın artık geçerli olmadığını savundu. Gulbenkian ile dava mahkeme dışında çözüldü ve Standard of New Jersey ile Socony-Vacuum, Suudi Arabistan'daki Aramco'ya ortak olabildi.[6]
İran'daki kriz bu şirketleri tek masaya topladı. Muhammed Musaddık'ın öncülüğünde İran Meclisi Mart 1951'de Anglo-Iranian'ı millileştirdi. Şirket ve İngiltere boykot başlattı, İran petrolü pazara çıkamaz oldu. 1953'te CIA ve MI6'nın desteklediği darbeyle Musaddık devrildi. Petrolün yeniden pazara dönmesi için ABD Dışişleri Bakanlığı bir konsorsiyum önerdi ve 1954'te kurulan yapıda paylar şöyle dağıldı: BP %40, Shell %14, Gulf, Standard of New Jersey, Standard of New York, Standard of California ve Texaco %8'er, Fransız Compagnie Française des Pétroles %6.[5][7]
Konsorsiyumdaki Fransız ortak dışındaki yedi şirket, 1940'ların ortasından 1970'lere kadar uluslararası petrol ticaretine egemen oldu. Onlara Yedi Kız Kardeş adını İtalyan devlet şirketi Eni'nin başkanı Enrico Mattei taktı. Mattei gruba girmek istemiş, kabul edilmeyince bu sözü yaymıştı. Ad, Anthony Sampson'ın 1975 tarihli The Seven Sisters kitabıyla genel kullanıma yerleşti. 1973 öncesinde bu şirketlerin dünya petrol rezervlerinin yaklaşık %85'ini denetlediği hesaplanır.[2][7]
Üretici Ülkelerin Hamlesi
Yedi şirketin gücü, petrolün fiyatını kendilerinin ilan etmesine dayanıyordu. Şubat 1959'da Venezuela ve Orta Doğu ham petrolünün ilan fiyatını %10 indirdiler. Üretici ülkelerin geliri bu fiyata bağlıydı. Venezuela'nın petrol bakanı Juan Pablo Pérez Alfonzo ile Suudi petrol yetkilisi Abdullah Tariki, Kahire'de bir danışma komisyonu için anlaştı. Ağustos 1960'ta şirketler Orta Doğu fiyatını yeniden indirince İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan ve Venezuela 14 Eylül 1960'ta Bağdat'ta OPEC'i kurdu.[8]
Dengeyi değiştiren adımlar 1970'lerde geldi. Libya 1970'te Occidental ile kârın %58'ini kendisine bırakan bir anlaşma yaptı, diğer üreticiler de aynısını istedi. 1973 şokunda fiyatı üreticiler koydu, varil geliri yaklaşık 3 dolardan 12 dolara çıktı.[8] Ardından imtiyazlar birer birer devlete geçti. Irak 1972'de, Venezuela 1 Ocak 1976'da millileştirdi, Suudi Arabistan 1980'de Aramco'nun tamamını satın aldı. Büyük şirketlerin ham petrol üretimi 1973 ile 1982 arasında günde 30 milyon varilden 15,2 milyon varile, kendi denetledikleri rezervlerden üretimi ise 25,5 milyon varilden 6,7 milyon varile geriledi.[9]
Süper Büyüklerin Doğuşu
Yedi şirketin sayısı önce 1980'lerde azaldı. Şirket avcısı T. Boone Pickens, Gulf'un hisselerini toplamaya başlayınca yönetim dostane bir alıcı aradı ve Mart 1984'te Standard Oil of California'nın yaklaşık 13,2 milyar dolarlık teklifini kabul etti. Gulf 1985'te bağımsız şirket olarak ortadan kalktı.[3]
13 Şubat 1998'de Morgan Stanley analisti Douglas Terreson, The Era of the Super-Major başlıklı bir rapor yayımladı ve büyük şirketlerin birleşeceğini öngördü.[2] Aynı yıl BP, Standard of Indiana'dan gelen Amoco ile birleşti. Exxon ile Mobil 1999'da birleşti ve 1911'de ayrılan iki parça yeniden aynı çatı altına girdi. Total önce Petrofina'yı, sonra Elf Aquitaine'i aldı. BP 2000'de ARCO'yu satın aldı, Chevron 2001'de Texaco ile, Conoco da 2002'de Phillips ile birleşti.[2] Birleşmelerin 1998'deki düşük petrol fiyatlarından doğduğu sık söylenir, ama 1999'daki bir sektör toplantısının raporu fiyatların asıl etken olmadığını, maliyet tasarrufunun ve büyük projeleri üstlenme ihtiyacının belirleyici olduğunu yazar.[10]
| Şirket | Kökü | Belirleyici birleşmeler |
|---|---|---|
| ExxonMobil | Standard of New Jersey, Standard of New York | Exxon ve Mobil (1999), Pioneer (2024) |
| Chevron | Standard of California | Gulf Oil (1984), Texaco (2001), Hess (2025) |
| Shell | Royal Dutch, Shell Transport | BG Group (2016) |
| BP | Anglo-Persian | Amoco (1998), ARCO (2000) |
| TotalEnergies | Compagnie Française des Pétroles | Petrofina (1999), Elf Aquitaine (2000) |
Rezervlerin Asıl Sahipleri
Birleşmeler bu şirketlere eski ağırlıklarını geri vermedi. Sık kullanılan bir hesaba göre süper büyükler küresel petrol ve gaz rezervlerinin yaklaşık %6'sını, OPEC ile devlet şirketleri yaklaşık %88'ini denetliyor. Financial Times 2007'de Saudi Aramco, Gazprom, CNPC, NIOC, PDVSA, Petrobras ve Petronas için "yeni Yedi Kız Kardeş" adını kullandı.[2] Süper büyüklerin elinde kalan üstünlük sermaye ve teknolojidir. Derin deniz sahaları ve LNG gibi on milyarlarca dolarlık projeleri bu şirketler üstlenebiliyor, rafineri ve ticaret kollarıyla da petrolü kuyudan pompaya kadar izleyebiliyor.
Dünyanın En Büyük Petrol Şirketleri
Sıralama ölçüye göre değişir. Energy Intelligence'ın petrol ve gaz rezervi, üretim, rafineri kapasitesi ve ürün satışını birlikte ölçtüğü Kasım 2025 listesinde ilk on şirket sırasıyla Saudi Aramco, İran'ın NIOC'si, Çin'in CNPC'si, ExxonMobil, Rusya'nın Rosneft'i, Venezuela'nın PDVSA'sı, Gazprom, Chevron, Shell ve Abu Dabi'nin ADNOC'udur.[19] On şirketin yedisi devletin elinde ya da denetiminde. BP ile TotalEnergies bu ilk onda yoktur. Piyasa değeri sıralamasında ise en başta Saudi Aramco, ardından ExxonMobil, Chevron ve Shell gelir.[20]
Kazalar ve Tanker Denetimi
Big Oil adının kötü şöhretinde kazaların payı büyüktür. 24 Mart 1989'da Exxon Valdez Alaska'da karaya oturdu ve bu kaza ABD'de tek cidarlı tankerin sonunu getiren yasaya yol açtı. 20 Nisan 2010'da Meksika Körfezi'nde BP'nin işletmecisi olduğu Macondo kuyusunda Deepwater Horizon kulesi patladı. 11 kişi öldü, ABD hükümetinin tahminine göre yaklaşık 4,9 milyon varil petrol denize aktı. Kaza BP'ye 2018'e kadar 65 milyar dolardan fazlaya mal oldu.[11]
Denizcilikte Oil Major Onayı
Denizcilikte bu şirketlerin adı doğrudan bir denetim düzenine bağlıdır. Petrol şirketlerinin kurduğu OCIMF, standart altı tankerlere duyulan kaygı üzerine 1993'te SIRE programını başlattı. Akredite denetçiler tankeri inceler, rapor ortak veri tabanına girer ve kiracı, terminal işletmecisi ya da resmi kurum bu raporu alabilir. Program gönüllüdür. Raporu kabul edip etmeyeceğine ve gemiyi kiralayıp kiralamayacağına her kurum kendisi karar verir.[12] Armatör için bu onay, büyük kiracıların yüküne erişmek anlamına gelir ve navlun gelirini doğrudan etkiler. Liman devleti kontrolü ise bundan ayrı, ülkelerin yürüttüğü resmi bir denetimdir.
Son Birleşmeler ve Yönetim Değişiklikleri
Birleşmelerin ikinci dalgası 2023'te başladı. ExxonMobil, Permiyen havzasının büyük üreticisi Pioneer Natural Resources'ı yaklaşık 59,5 milyar dolara aldı ve işlem 3 Mayıs 2024'te kapandı.[13] Chevron'un Hess alımı uzun süre tahkimde bekledi, çünkü asıl hedef Hess'in Guyana'daki Stabroek bloğundaki payıydı ve bloğun işletmecisi ExxonMobil ön alım hakkı iddia ediyordu. Chevron tahkimi kazandı ve yaklaşık 53 milyar dolarlık işlemi Temmuz 2025'te tamamladı.[14]
Haziran 2025'te Shell'in BP'ye talip olduğu haberleri çıktı. Shell teklif verme niyeti olmadığını resmen açıkladı ve İngiliz devralma kuralları gereği altı ay bu konuda adım atamaz hale geldi.[15] BP altı yılda dördüncü CEO'sunu aradı ve Woodside'ı yöneten Meg O'Neill'i seçti. ExxonMobil'de yirmi yılı aşkın çalışmış olan O'Neill, 1 Nisan 2026'da görevi devraldı ve bir süper büyüğü yöneten ilk kadın oldu.[16] Sektörün bu tarafı petrol ve gaz sektöründe kadınlar yazısında anlatılıyor.
Hürmüz Krizi ve Kârlar
2025 bu şirketler için zayıf geçti. ExxonMobil'in kârı düşen ham petrol fiyatıyla 33,7 milyar dolardan 28,8 milyar dolara geriledi.[17] 2026 Şubat'ının sonunda İran savaşı başlayıp Basra Körfezi çıkışı büyük ölçüde kapanınca tablo tersine döndü. Üçüncü çeyrekte Shell'in düzeltilmiş kârı bir yıl önceki 5,43 milyar dolardan 10,81 milyar dolara, TotalEnergies'in düzeltilmiş net kârı 4 milyar dolardan 9,1 milyar dolara çıktı. Kârın kaynağı büyük ölçüde rafinerilerdi. Shell varil başına 42 dolar, TotalEnergies 33,2 dolar rafineri marjı bildirdi. Bedeli üretimde görüldü, Shell'in petrol ve gaz üretimi yılın ilk dokuz ayında %17 azaldı.[18]
Sık sorulan sorular
Big Oil nedir?
Big Oil, ExxonMobil, Shell, BP, Chevron ve TotalEnergies gibi dünyanın en büyük halka açık petrol şirketleri için kullanılan addır.
Dünyanın en büyük petrol şirketleri hangileri?
Energy Intelligence'ın Kasım 2025 listesinde ilk beş sıra Saudi Aramco, NIOC, CNPC, ExxonMobil ve Rosneft'indir. Halka açık özel şirketler arasında en büyüğü ExxonMobil'dir, onu Chevron ve Shell izler.
Big Oil ile OPEC aynı şey mi?
Hayır. Big Oil halka açık özel şirketleri, OPEC ise üretici ülkelerin örgütünü anlatır. Saudi Aramco gibi devlet şirketleri Big Oil sayılmaz.
Süper büyük şirketler hangileri?
ExxonMobil, Chevron, Shell, BP ve TotalEnergies çekirdektir. Eni bazı listelerde yer alır. Resmi bir üyelik yoktur.
Yedi Kız Kardeş hangi şirketlerdi?
Anglo-Persian (BP), Shell, Standard of New Jersey (Exxon), Standard of New York (Mobil), Standard of California (Chevron), Gulf ve Texaco. Gulf ile Texaco sonradan Chevron'a katıldı.
Big Oil'in Standard Oil ile ilişkisi nedir?
ExxonMobil ve Chevron, 1911'de bölünen Standard Oil'in parçalarından gelir. BP de Amoco üzerinden bu mirasın bir kısmını taşır. Shell ve BP'nin kendisi ise Standard'a rakip olarak doğmuştur.
Kaynaklar
- Daniel Yergin. The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power, 1991, Achnacarry bölümü.
- Wikipedia. Big Oil.
- Wikipedia. Spindletop; Gulf Oil.
- Wikipedia. Shell plc; Henri Deterding.
- Wikipedia. Anglo-Persian Oil Company.
- Wikipedia. Red Line Agreement.
- Wikipedia. Seven Sisters (Oil Companies).
- Wikipedia. OPEC.
- Wikipedia. Nationalization of Oil Supplies.
- Offshore Magazine. Supermajors Jostling for Influence in World-Class Petroleum Plays, 1999.
- Wikipedia. Deepwater Horizon Oil Spill.
- OCIMF. SIRE programı tanıtım sayfası.
- ExxonMobil. ExxonMobil Completes Acquisition of Pioneer, 3 Mayıs 2024.
- Law360 ve PrivSource. Chevron ile Hess işlemine ilişkin haberler, 2025.
- Fortune. Shell Denies BP Mega Merger, 25 Haziran 2025.
- Fortune. BP's Meg O'Neill, 18 Aralık 2025; World Oil, 18 Aralık 2025.
- Oil & Gas Journal. ExxonMobil Post 2025 Earnings of $28.8 Billion.
- MercoPress. Shell and TotalEnergies Double Profits on a Refining Boom, 30 Ekim 2026.
- Energy Intelligence. Top 100: Global NOC & IOC 2026 Rankings, basın bülteni, 24 Kasım 2025.
- CompaniesMarketCap. Largest Oil and Gas Companies by Market Cap.
