Müsilaj ve Marmara Denizi'ndeki Nedenleri
Müsilaj, deniz salyası olarak da bilinen, fitoplanktonun salgıladığı organik maddenin deniz yüzeyinde ve su sütununda biriktirdiği yapışkan tabakadır.
Müsilaj, deniz salyası olarak da bilinen, fitoplanktonun strese girdiğinde salgıladığı organik maddenin deniz yüzeyinde ve su sütununda biriktirdiği yapışkan tabakadır. Marmara'da başlıca nedenler atık sularla gelen azot ve fosfor yükü, yükselen su sıcaklığı ve zayıf rüzgârla durgunlaşan denizdir.[3] Olay Marmara'ya özgü değildir, ilk kaydı 1729'da Adriyatik'te tutulmuştur. Marmara'daki en ağır salgın 2021'de görüldü ve yapılan eylem planına rağmen müsilaj Ekim 2024'te ve Eylül 2025'te yeniden ortaya çıktı.[2][14]
Müsilajın Oluşumu
Fitoplankton denizin besin zincirinin tabanındaki mikroskobik algdir. Az miktarda şekerli, yapışkan madde salgılaması olağandır. Suya fazla azot ve fosfor gelince hücre sayısı artar. Sıcak ve sakin havada su karışmaz, stres altındaki hücreler daha çok salgı üretir ve bu madde bakterilerin parçalayabileceğinden hızlı birikir. Salgılar birbirine yapışıp büyük kümeler oluşturur.[2][3] Kümeler önce yüzeyde görünür, sonra aşağı iner. Bu yüzden yüzeyden kaybolan müsilaj denizden kalkmış sayılmaz.
Adriyatik'teki İlk Kayıtlar
Bu olayı en uzun süredir tanıyan bölge Kuzey Adriyatik'tir. Gazete, dergi ve bilimsel yayınlardan derlenen kayıtlara göre ilk örnek 1729'dadır, ardından 1872, 1880, 1891 ve 1903'te yenileri gelir. Son yıllarda sıklık artmıştır: 1988-1991, 1997, 2000-2004 ve 2006-2008 dönemlerinde olay tekrarlanmıştır. Roberto Danovaro ve arkadaşlarının 2009'da yayımlanan incelemesi, Akdeniz'de son 200 yılın kayıtlarına baktı, 1990-2009 döneminde salgın sayısının çok hızlı arttığını ve bunun sıcaklık sapmalarıyla yakından bağlantılı olduğunu yazdı.[2][3] Yunanistan'ın Selanik kıyılarında da 2017'de büyük bir olay bildirildi.[2]
Marmara'nın Yapısı
Marmara bu olaya coğrafyası yüzünden açıktır. Deniz iki katmanlıdır. Üstte Karadeniz'den gelen az tuzlu su, altta Çanakkale Boğazı'ndan gelen tuzlu Akdeniz suyu bulunur. Aradaki keskin geçiş 10 ile 30 metre arasında durur ve dikey karışımı sınırlar.[2] Üst katman aylar içinde yenilenir, alt katmanın yenilenmesi yıllar alır.[19] Dibe inen organik madde parçalanırken oksijeni tükettiği için alt tabakalarda oksijen zaten düşüktür. Bir derlemeye göre oksijensiz ortam yer yer 22 metreden sonra başlıyor, yirmi yıl önce 40 metreden rahat geçen göçmen balıklar artık 20-25 metrede bu suyla karşılaşabiliyor.[2]
Yükün geldiği yer kıyıdır. Marmara Bölgesi 1970'lerden itibaren köylerden yoğun göç aldı, şehirleşme ve sanayi hızla büyüdü. Atık sular Kuzey Marmara, İzmit ve Gemlik körfezleri, Nilüfer Çayı, Simav ve Susurluk, Biga ve Gönen havzalarından denize ulaşıyor.[2] Bölge nüfusu 2024 sonunda yaklaşık 27,2 milyona çıkmıştı.[12] Çevre Bakanlığı'nın aktarılan verisine göre Marmara'ya günde yaklaşık 5,7 milyon metreküp atık su akıyor, bunun yarıya yakını arıtılmıyor.[11] Karadeniz'e gidip gelen tankerlerin tek yolu olan bu denizde tanker kaynaklı kirlilik de yüke ekleniyor.[3]
1997 ve 2007 Olayları
Marmara'daki ilk müsilaj bildirimi 1997'de Çanakkale Boğazı ve Marmara için yapıldı. Olay 2007 sonbaharının ortasında denizin kuzeydoğusunda yeniden görüldü ve 2007-2008 kışında özellikle İzmit Körfezi'nde yüzeyde ve su sütununda asılı beyaz jelatinimsi kümeler halinde yayıldı.[2][3] Bu olaylar genellikle bir ay ile 45 gün içinde sönüyordu.[4] Bu yüzden uyarı işareti olarak yeterince ciddiye alınmadı, derlemeyi yazan uzmanlar da sonradan aynı değerlendirmeyi yaptı.[2]
2021 Salgını
En büyük salgının başlangıcı için kaynaklar farklı tarih veriyor. Meteoroloji verilerine bakan çalışma ilk işaretleri Aralık 2020'ye, Anadolu Ajansı ve başka haberler Ocak 2021'e koyuyor.[3][4] Kış boyunca az görünen tabaka baharda büyüdü. Uydu görüntüleri onu önce Mart'ın başında ve ortasında Çanakkale Boğazı'nda yakaladı, ardından İzmit ve Gemlik körfezlerine doğru izledi.[3] Sebep yalnız kirlilik değildi. Mart ile Haziran arasında deniz suyu çoğu istasyonda ortalamanın üstünde ısındı, rüzgâr hızları düştü ve sakin deniz kümelerin kıyılarda toplanmasına yol açtı.[3]
Halim Aytekin Ergül ve arkadaşları Nisan 2021'de İzmit ve Biga açıklarından örnek aldı. Eylül 2020'ye göre fitoplankton hücresi Biga açıklarında litrede 2.000'den 50.000'e, İzmit açıklarında 12.000'den 42.000'e çıkmıştı. Aynı dönemde Marmara'da saptanan tür sayısı 59'dan 28'e indi. İzmit'te 10 metrede en bol tür, diyatom Skeletonema costatum'du. Araştırmacılar Nisan'da fitoplanktonu sınırlayan besinin azot olduğunu bildirdi.[1]
Mayıs ortasından Haziran'ın ilk haftasına kadar örtü hızla büyüdü ve uydu ölçümlerine göre 12.742 hektara, yani yaklaşık 127 kilometrekareye ulaştı. Kıyılar Haziran'da kapanmıştı.[3][7] Tabaka aynı zamanda aşağı iniyordu. Temmuz 2021'de yapılan bir çalışma, kümeleri tuzluluk sınırının altında 60 metreye kadar izledi.[5]
Balıkçıya ve Canlılara Etkisi
Zararın en görünür yanı denizde çalışanlardaydı. Tarım ve Orman Bakanlığı Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürü Mustafa Altuğ Atalay, Ekim 2021'de TBMM'nin müsilaj komisyonunda sonuçları anlattı. Midyelerde yaklaşık yüzde 30 ölüm görülmüş, mercanlar ciddi zarar görmüş, balık yumurtası ve larvası azalmıştı. Yedi ilde 266 balıkçıyla yapılan ankette en büyük zarar yüzde 53,8 ile ağlarda çıktı, yakıt masrafı da yaklaşık yüzde 40 artmıştı.[10] Prof. Mustafa Sarı'ya göre Marmara'ya açılan 200 kadar gırgır teknesinin yarısı Ege'ye, yarısı Karadeniz'e gitti.[10]
İnsan sağlığı tarafında sınırlı sayıda örnek üzerinde yapılan bir incelemede toksik alg ya da insan hücre hatlarına zehirlilik görülmedi.[6] Kıyı yerleşimlerinde ise salgın uzarsa su kaynaklı hastalık yayılabileceği endişesi dile getirildi.[3]
Gemilere Etkisi
İstanbul, Marmara ve Türk Boğazları'nda gemiler müsilajın etkisini Mayıs 2021'de görmeye başladı. Bu konudaki sınırlı sayıdaki çalışmadan birinde, ilk etkilenen ekipman olarak gemilerin deniz suyu giriş sandığı filtreleri, düşük sıcaklık soğutucusu, yağ soğutucusu, balast suyu filtreleri, evaporatörler ve acil yangın pompaları sayıldı. Simülatör denemesinde filtrenin yüzde 60 tıkanması ana makinenin yavaşlatılmasına yol açtı, daha düşük tıkanmada pompalar soğutmayı korumak için akışı artırdı.[8]
Gemilerin müsilajın nedeni olup olmadığı ise başka bir sorudur. Neslihan Balkıs-Özdelice ve arkadaşlarının 2021 tarihli ön çalışması, müsilajda Marmara için yeni kayıt olan türler buldu ve bunların balast suyuyla ya da yoğun yağışla gelen az tuzlu suyla gelmiş olabileceğini yazdı.[9] Bu bir olasılıktır, kanıtlanmış neden sayılmaz. Balast Suyu Yönetimi Sözleşmesi 2017'den beri yürürlüktedir ve liman devleti kontrolünde sorulur.
Eylem Planı
Çevre ve Şehircilik Bakanı Murat Kurum 6 Haziran 2021'de 22 maddelik Marmara Denizi Koruma Eylem Planı'nı açıkladı. O tarihte bölgedeki atık suyun yüzde 53'ü yalnız ön arıtmadan geçiyor, yüzde 42'si ileri biyolojik, yüzde 5'i biyolojik arıtma görüyordu. Hedef, bütün tesisleri üç yıl içinde ileri biyolojik arıtmaya geçirmekti. Kurum, denizdeki azotun yüzde 40 azaltılmasının sorunu çözebileceği görüşünü de aktardı. Plan ayrıca izleme noktalarını 91'den 150'ye çıkarmayı, gemi atık suyuna üç ay içinde düzenleme getirmeyi ve bir yıl içinde hayalet ağları temizlemeyi öngörüyordu.[18]
Yüzey temizliği 8 Haziran'da başladı. 20 Haziran'a kadar 293 noktada yaklaşık 5.000 metreküp toplanmıştı.[7] Kurum 5 Temmuz'da 592 noktada 10.500 metreküp toplandığını, 8.570 denetim yapıldığını, 140 tesise 18 milyon lira ceza kesildiğini ve 41 işletmenin faaliyetinin durdurulduğunu söyledi.[13] 22 Ekim'deki koordinasyon toplantısında toplam 11.000 metreküpü, Eylül başında müsilaj gözlenmediğini ve Marmara havzasındaki arıtmayı yüzde 46'dan 2024'e kadar yüzde 100'e çıkarma hedefini açıkladı.[15]
Salgının Geri Dönmesi
Planın süresi dolunca hedefler yerinde değildi. Müsilaj Ekim 2024'te yeniden görüldü. Aralık 2024'te Prof. Melek İşinibilir Okyar, Marmaraereğlisi açıklarında yaklaşık 22 metrede 10 metre kalınlığında bir tabaka bulduklarını ve yayılmanın 2021'e benzediğini söyledi. Prof. Ergül ise İzmit Körfezi'nde 10-15 metrede kümeler tespit etti ve kalıcılığını süren evsel atık deşarjlarına bağladı.[12] Kurum 7 Ocak 2025'te sorumluluğu kıyı belediyelerine yöneltti. Ona göre planın en önemli maddeleri yapılmamıştı ve mevcut tesislerin yalnız yüzde 0,7'si ileri arıtmaya dönüştürülmüştü.[16]
Müsilaj Haziran 2025'te yüzeyden kayboldu. Prof. Sarı'nın anlatımına göre 14 Eylül 2025'te, üç ay sonra, yeniden ortaya çıktı. Gemlik Körfezi, Tekirdağ kıyıları, Marmara Adası, Bandırma ve Erdek körfezlerinde 10-30 metre derinlikte yoğun kümeler görüldü. Sarı 2021 planının işe yaramadığını, yeni bir acil plan gerektiğini savundu.[14] NASA'nın Landsat uydusu da 5 Eylül 2025'te Marmara yüzeyinde geniş alg patlaması görüntülemişti.
En ayrıntılı ölçüm ise 2025'te ODTÜ Deniz Bilimleri Enstitüsü'nün kullandığı Deniz Kâşifi adlı insansız su altı planöründen geldi. Araç yaklaşık 30 gün suda kalıp 600 kilometrelik rotada 807 dalış yaptı ve Çınarcık, Tekirdağ ve Marmara Ereğlisi çukurlarında veri topladı. Sonuçlara göre müsilaj bir ay boyunca sürekli üretildi, yüzeyde görünmediği zaman da derinlerde kaldı ve denizin büyük bölümüne yayıldı. Enstitü Müdürü Prof. Barış Salihoğlu bu tabloyu kalıcı önlem gerektiren yapısal bir sorun olarak tanımladı.[17]
Sık sorulan sorular
Müsilaj nedir?
Müsilaj, deniz salyası olarak da bilinen ve fitoplanktonun salgıladığı organik maddelerin birikmesiyle oluşan yapışkan tabakadır.
Marmara'da müsilaj neden oluşuyor?
Atık sularla gelen azot ve fosfor fitoplanktonu çoğaltıyor, iki katmanlı yapısı nedeniyle su iyi karışmıyor, sıcak ve rüzgârsız hava da kümelerin oluşmasını kolaylaştırıyor.
Müsilaj zehirli mi?
Sınırlı sayıda örnek üzerinde yapılan incelemede toksik alg ya da insan hücrelerine zehirlilik saptanmadı. Asıl zarar oksijen kaybıyla deniz canlılarına ve ağları kirlettiği için balıkçılara oldu.
Kaynaklar
- Ergül H. A. ve diğerleri. The Early Stage of Mucilage Formation in the Marmara Sea During Spring 2021, Journal of the Black Sea/Mediterranean Environment, cilt 27, sayı 2, 2021.
- Kayhan F. E., Yön Ertuğ N. D. Müsilaj Sorunu ve Karakterizasyonu, Doğa ve Sürdürülebilirlik Derneği yayını, Haziran 2022.
- Kömüşçü A. Ü., Aksoy M., Doğan O. H. An Analysis of Meteorological Conditions in Relation to Occurrence of the Mucilage Outbreaks in Sea of Marmara, International Journal of Environment and Geoinformatics, 2022.
- Anadolu Ajansı. 5 Things You Need to Know About Mucilage or Sea Snot, 2021.
- İstanbul Üniversitesi araştırmacıları. Vertical Distribution of Mucilage Typology in the Water Column After a Massive Mucilage Formation in the Surface Waters of the Sea of Marmara, 2021.
- Türkiye Bilimler Akademisi. Ecology of the Marmara Sea: Formation and Interactions of Marine Mucilage, and Recommendations for Solutions.
- Global Voices. Marmara Sea Covered by Sea Snot, 23 Haziran 2021.
- Usluer H. B. ve diğerleri. Natural Threat to the Turkish Straits Sea Area: The Mucilage; Effect of Mucilage Pollution on Ship Cooling Systems: A Case Study.
- Balkıs-Özdelice N., Durmuş T., Balcı M. A Preliminary Study on the Intense Pelagic and Benthic Mucilage Phenomenon Observed in the Sea of Marmara, 2021 (özet).
- BirGün. Müsilaj Nedeniyle Marmara Denizi'ndeki Midyelerin Yüzde 30'u Öldü, 21 Ekim 2021; Balıkçılar Müsilajın Vurduğu Marmara Denizi'ni Terk Etti, 7 Ekim 2021.
- Turkey Recap. Marmara Denizi'nde Alarm, 1 Şubat 2024.
- Daily Sabah (DHA). Marmara Sea Faces Mucilage Problem Despite Efforts, 18 Aralık 2024.
- bianet. Marmara Denizi'nin 592 Noktasında Müsilaj Temizliği, 5 Temmuz 2021.
- Bursa Hakimiyet. Marmara Denizi'nde Müsilaj Alarmı, 25 Eylül 2025; 24 Saat. Marmara Denizi'nde Müsilaj 3 Ayda Yeniden Ortaya Çıktı, 24 Eylül 2025.
- Sözcü. Bakan Kurum: 11 Bin Metreküp Müsilajı Toplayarak Bertaraf Ettik, 22 Ekim 2021.
- Milliyet (DHA). Bakan Kurum Belediyelere Seslendi, 7 Ocak 2025.
- Türkiye İş Bankası. Deniz Kâşifi Türk Denizlerinde İklimin Nabzını Ölçtü, 3 Şubat 2026.
- Diken. Bakan 'Yüreklere Su Serpti': Marmara için Koruma Eylem Planı Hazır, 6 Haziran 2021.
- Beşiktepe Ş. ve diğerleri. The Circulation and Hydrography of the Marmara Sea, Progress in Oceanography, 1994 (özet); Marmara körfezleri üzerine yayınlanmış çalışmalardaki yenilenme süreleri.
