Liman Devleti Kontrolü (PSC)
Liman devleti kontrolünün hukuki dayanağı, denetim aşamaları, risk profili ve alıkoyma. Paris MoU'nun 2025 verileri ve Türkiye'nin taraf olduğu Karadeniz ve Akdeniz rejimleri.
Liman devleti kontrolü (port state control, PSC), bir devletin limanına gelen yabancı bayraklı gemileri denetleyerek gemi, donanım ve mürettebatın uluslararası kurallara uygunluğunu sınamasıdır. Ağır eksiklik bulunan gemi, eksiklik giderilene kadar limanda alıkonur. Gemiden birinci derecede sorumlu olan bayrak devletidir, IMO bu nedenle PSC'yi standart altı gemileri yakalayan bir güvenlik ağı olarak tanımlar.[1] Avrupa ve Kuzey Atlantik'teki Paris MoU rejiminde 2025 yılında 16.474 denetim yapılmış, 688 gemi alıkonmuştur. Alıkoyma oranı %4,18'dir (2024'te %4,03).[2][3]
Hukuki Dayanak
Denetim yetkisi başlıca sözleşmelerin kendi hükümlerinden doğar. SOLAS'ın I/19 kuralı bunun en bilinen örneğidir. Uygulama usulleri ise IMO'nun A.1185(33) sayılı kararında toplanmıştır.[4] Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) de konuya iki maddeyle değinir. 219. madde, limanda bulunan bir geminin denize elverişlilik kurallarını ihlal edip deniz çevresini tehdit etmesi hâlinde devletin gemiyi durdurabileceğini ve ancak en yakın uygun onarım yerine gitmesine izin verebileceğini düzenler. 218. madde ise limana kendi isteğiyle gelen yabancı gemi hakkında, devletin kendi sularının dışında yapılan tahliyeler için de soruşturma ve dava açma yetkisini belirli şartlara bağlar.[5] Bir olayda bu yetkinin nasıl uygulanacağı, sözleşmeye taraf olma durumuna ve iç hukuka göre değişir.
IMO, A.682(17) sayılı kararıyla devletleri bölgesel işbirliğine yöneltmiştir.[1] Aynı gemi art arda birçok ülkenin limanına uğrar, sonuçlar paylaşılmazsa her liman işe baştan başlar. Bölgesel mutabakat zaptı (memorandum of understanding, MoU) bu yüzden denetim sonuçlarını ortak kayıtta toplar.
Denetimin Aşamaları
Denetimi liman devleti kontrol görevlisi (port state control officer, PSCO) yapar. İlk denetim belgelerle başlar: sertifikalar, gemi adamı yeterlikleri ve kayıt defterleri incelenir, geminin genel durumuna bakılır. Belgeler eksikse ya da geminin durumu belgelerle uyuşmuyorsa, yani açık gerekçe (clear grounds) varsa, daha ayrıntılı denetime geçilir. Bu aşamada makine dairesi görülür, yangın ve can kurtarma donanımı çalıştırılır, mürettebatın acil durum talimi izlenebilir.
Paris MoU'da üçüncü bir tür olarak genişletilmiş denetim bulunur. Bütün yüksek riskli gemiler ile 12 yaşından büyük dökme yük gemileri, gaz tankerleri, petrol tankerleri, kimyasal tankerleri ve yolcu gemileri bu denetime tabidir.[6]
Yakıt belgeleri de denetim kapsamındadır. MARPOL Ek VI uyarınca bunker teslim belgesi gemide üç yıl saklanır ve yetkili makamlarca incelenebilir, MARPOL numunesi de en az 12 ay gemide kalır.[7] Denetim, IMO 2020 kükürt sınırına uyumu belgelerden başlayarak sınar, açık gerekçe varsa numune de alınabilir. Akdeniz 1 Mayıs 2025'ten beri emisyon kontrol bölgesi olduğundan, bu limanlarda geçerli sınır %0,10'dur.
Risk Profili ve Denetim Sıklığı
Paris MoU, 1 Ocak 2011'de başlayan yeni denetim rejimiyle (New Inspection Regime) gemileri risk profiline ayırmıştır. Profil; gemi tipi ve yaşı, bayrağın ve klas kuruluşunun performansı, ISM şirketinin performansı ile geçmişteki denetim, eksiklik ve alıkoyma sayılarından hesaplanır ve her gün yenilenir.[6]
| Risk profili | Son denetimden sonra açılan pencere |
|---|---|
| Yüksek riskli gemi | 5-6 ay |
| Standart riskli gemi | 10-12 ay |
| Düşük riskli gemi | 24-36 ay |
Kaynak: West of England P&I Club, Paris MoU yeni denetim rejimi özeti.[6]
Gemi pencere içinde limana gelirse Öncelik II sayılır ve denetim için seçilebilir. Pencere kapandıktan sonra gelirse Öncelik I olur ve limandan ayrılmadan önce denetlenmesi gerekir. Klasının güvenlik gerekçesiyle askıya alınması ya da seyir sırasında çatma veya karaya oturma gibi ağır faktörler de gemiyi, son denetim tarihinden bağımsız olarak Öncelik I'e taşır.[6]
Eksiklik ve Alıkoyma
Denetmen bulduğu her eksikliği rapora yazar ve giderilme zamanını belirler: kalkıştan önce, sonraki limanda ya da belirli bir süre içinde. En ağır sonuç alıkoymadır (detention). Türkiye'deki düzenleme alıkoymayı, eksikliklerin tek başına ya da birlikte gemiyi denize elverişsiz kılması ve önemli bir tehlike oluşturması olarak tarif eder. Karar bayrak devletine ve klas kuruluşuna yazılı olarak bildirilir.[8]
Alıkoyma, geminin tutuklanmasından ayrı bir kurumdur. Alıkoyma idari bir güvenlik önlemidir ve eksiklik giderilince kalkar. Tutuklama ise bir alacak için mahkeme kararıyla konulan tedbirdir ve deniz hukukunun ayrı bir konusudur. Para cezaları ve yargılama da ülkeden ülkeye değişir.
2025 Paris MoU verilerinde en çok eksiklik görülen alanlar aşağıdaki gibidir.[3]
| Eksiklik alanı | Toplam içindeki pay |
|---|---|
| Yangın güvenliği (SOLAS II-2) | %16,8 |
| Yapı ve elektrik donanımı (SOLAS II-1) | %11,6 |
| Sağlık koruması, tıbbi bakım ve sosyal güvenlik (MLC Başlık IV) | %10,0 |
| ISM ile ilgili eksiklikler | %4,5 |
Tekrarlayan alıkoyma giriş yasağına yol açar. 2011 rejimine göre kara listedeki bir bayrağı taşıyan gemi son 36 ayda, gri listedeki bir bayrağı taşıyan gemi son 24 ayda ikiden fazla kez alıkonmuşsa Paris MoU limanlarına girişi reddedilir. Yasak ilk seferde 3 ay, ikincide 12 ay, üçüncüde 24 aydır, dördüncüsü ise kalıcıdır.[6] 2025'te 19 gemiye giriş yasağı uygulanmıştır, bu sayı önceki yılların üzerindedir.[3]
Bayrak Listeleri
Paris MoU, bayrakları üç yıllık denetim ve alıkoyma sonuçlarına göre beyaz, gri ve kara listeye ayırır. En az 30 denetimi bulunan bayraklar değerlendirilir. 2023-2025 dönemi için 69 bayraktan 40'ı beyaz, 19'u gri, 10'u kara listededir. Beyaz listenin başında Cayman Adaları, İsveç ve Norveç, kara listenin en altında Kamerun, Tanzanya ve Komorlar yer alır.[3] Bu listeler 1 Temmuz 2026'dan itibaren risk profili hesabında kullanılmaktadır.[2] Aynı rapor, klas kuruluşlarını da performansa göre sıralar: en az 60 denetimi bulunan 31 kuruluş listeye girmiştir.[3] Klas kuruluşlarının rolü Klas Kuruluşları yazısında anlatılmıştır.
Paris MoU'nun Kuruluşu
Mart 1978'de Liberya bayraklı tanker Amoco Cadiz, Fransa'nın Brittany kıyısında karaya oturarak üçe bölünmüştür. Aynı yıl Kuzey Denizi'ne kıyısı olan sekiz devlet Lahey Mutabakatı'nı imzalamıştır. Metnin konusu önce gemideki yaşam ve çalışma koşullarıydı, kamuoyundaki baskıyla bu çerçeve deniz güvenliği ve kirliliğe doğru genişlemiştir. 1982'de 14 Avrupa ülkesi denetimlerini Paris Mutabakatı ile eşgüdüme bağlamış, metin 1 Temmuz 1982'de yürürlüğe girmiştir.[4][9]
Bugün mutabakatın 28 idaresi vardır: Avrupa kıyı devletlerinin büyük kısmı ile Kanada. Rusya Federasyonu'nun üyeliği askıdadır. Metnin 46. değişikliği 1 Temmuz 2025'te yürürlüğe girmiştir.[9][10]
Dünyadaki Rejimler ve Türkiye
IMO dokuz bölgesel mutabakat sayar. ABD Sahil Güvenliği ise kendi programını ayrı yürütür ve onuncu rejim olarak anılır.[1]
| Rejim | Bölge |
|---|---|
| Paris MoU | Avrupa ve Kuzey Atlantik |
| Tokyo MoU | Asya ve Pasifik |
| Acuerdo de Viña del Mar | Latin Amerika |
| Caribbean MoU | Karayipler |
| Abuja MoU | Batı ve Orta Afrika |
| Black Sea MoU | Karadeniz |
| Mediterranean MoU | Akdeniz |
| Indian Ocean MoU | Hint Okyanusu |
| Riyadh MoU | Körfez |
Türkiye, Paris MoU'nun üyeleri arasında bulunmaz. Karadeniz ve Akdeniz mutabakatlarına taraftır. Karadeniz Mutabakatı 2000'de altı kıyı devleti tarafından imzalanmıştır ve sekretaryası İstanbul'dadır.[11] Türk bayraklı gemiler ise Avrupa limanlarına uğradıklarında Paris rejimine göre denetlenir. Bayrak listesindeki yer bu yüzden Türk armatörünü de ilgilendirir.
Türkiye'nin yeni Liman Devleti Kontrolü Yönetmeliği 22 Eylül 2025'te yürürlüğe girmiş, 2006 tarihli düzenlemenin yerini almıştır. Denetimler önceden haber verilmeksizin yapılabilir. Son 36 ay içinde üç ya da daha fazla kez alıkonan gemiye 12 ay giriş yasağı uygulanır. Armatör, işletici ya da bayrak devleti alıkoymaya karşı bir ay içinde idareye başvurabilir. Başvuru alıkoymayı durdurmaz.[8] Ayrıntılar için somut olayda yürürlükteki metne ve hukukçuya başvurmak gerekir.
Denetime Hazırlık
Eksiklik dağılımı hazırlığın nereye yoğunlaşacağını gösterir. Yangın kapıları tek başına eksikliklerin %3,1'ini oluşturmaktadır, gemi adamı çalışma sözleşmeleri de %1,3'ünü.[3] Limana girmeden önce süresi dolacak sertifikalar, yangın ve can kurtarma donanımının çalışır durumu, kayıt defterleri ve gemi adamı belgeleri gözden geçirilir. Yakıt tarafında bunker teslim belgeleri ve numuneler elde hazır tutulur. İkmal planlanırken de belgelerin gemi adı ve IMO numarasıyla doğru düzenlenmesi önemlidir, bu nedenle teklif aşamasında IMO numarası açık yazılır.
Sık sorulan sorular
Liman devleti kontrolü (PSC) nedir?
Liman devleti kontrolü (port state control, PSC), bir devletin limanına gelen yabancı bayraklı gemileri denetleyerek gemi, donanım ve mürettebatın uluslararası kurallara uygunluğunu sınamasıdır.
PSC ne demektir?
Port state control, yani liman devleti kontrolü. Bir devletin limanına gelen yabancı bayraklı gemileri uluslararası kurallara göre denetlemesidir.
Alıkoyma ile tutuklama aynı şey mi?
Hayır. Alıkoyma, güvenlik gerekçesiyle idarenin verdiği karardır. Tutuklama ise bir alacak için mahkemeden istenen tedbirdir.
Türkiye Paris MoU üyesi mi?
Hayır. Türkiye, Karadeniz ve Akdeniz mutabakatlarına taraftır. Türk bayraklı gemiler Avrupa limanlarında Paris rejimine göre denetlenir.
Bir gemi ne sıklıkla denetlenir?
Paris MoU'da risk profiline göre değişir. Pencere yüksek riskli gemide son denetimden 5-6 ay, standart riskli gemide 10-12 ay, düşük riskli gemide 24-36 ay sonra açılır.
Kaynaklar
- Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO). Port State Control.
- Paris MoU. Press Release, 2025 Annual Report, Temmuz 2026; 2025 Performance Lists, 1 Temmuz 2026.
- HANSA. Port State Control: Paris MoU Sees an Increase in the Number of Ships Detained Once Again, 2026.
- Deutsche Flagge (Almanya Federal Denizcilik ve Hidrografi Dairesi). Port State Control, History.
- Birleşmiş Milletler. Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS), Bölüm XII, 218. ve 219. maddeler, 1982.
- West of England P&I Club. Port State Control: Paris MoU New Inspection Regime, 2010.
- REMPEC. MARPOL Annex VI and Its Sulphur Regulation, rehber.
- Gürülkan Hukuk Bürosu. The New Port State Control Regulation in Türkiye, 29 Eylül 2025.
- Paris MoU. About Us; 35 Years of Paris MoU, 12 Eylül 2017.
- Paris MoU. The Paris Memorandum of Understanding on Port State Control.
- Black Sea MoU. About.
