Scrubber Sistemleri ve Gemide Kullanımı
Scrubber, gemi egzozundaki kükürt oksitleri suyla yıkayan temizleme sistemidir. Çalışma prensibi, türleri, yıkama suyu yasakları ve yatırım hesabı.
Scrubber (egzoz gazı temizleme sistemi, EGCS), gemi egzozundaki kükürt oksitleri suyla yıkayarak atmosfere çıkan miktarı azaltan sistemdir. İngilizcede scrub ovarak temizlemek demektir, scrubber da gemilerde egzoz yıkayıcısını anlatır. MARPOL Ek VI'nın 4. kuralına göre bayrak devletinin onayladığı bir scrubber, düşük kükürtlü yakıta eşdeğer sayılır. Böylece gemi yüksek kükürtlü fuel oil (HSFO) kullanırken %0,50 ve %0,10 kükürt sınırlarını karşılayabilir. Bugünkü tartışmanın merkezinde ise yıkama suyunun denize verilip verilemeyeceği vardır.[1]
Çalışma Prensibi
Egzoz gazı bir kuleden geçerken üzerine deniz suyu ya da kimyasal katkılı tatlı su püskürtülür. Kükürt dioksit suda çözünerek asit oluşturur. Bu asit, deniz suyunun doğal alkalinitesiyle ya da eklenen kostik sodayla nötralize edilir. Çıkan gazda sürekli ölçüm yapılır, çünkü uyum yakıttaki kükürtle değil, egzozdaki SO₂ ile CO₂ oranıyla kanıtlanır.
IMO'nun 2021 tarihli kılavuzu MEPC.340(77), petrol kökenli yakıtlar için bu oranın karşılıklarını belirler. %0,50 kükürde eşdeğer oran 21,7, %0,10 kükürde eşdeğer oran 4,3'tür (SO₂ ppm bölü CO₂ %). Kayıt cihazındaki veriler en az 18 ay saklanır. Sistemin el kitapları ve kayıt defteri gemide bulundurulur ve liman devleti denetiminde incelenebilir.[2]
Açık Çevrim, Kapalı Çevrim ve Hibrit Sistemler
| Sistem | Yıkama sıvısı | Atık | Başlıca kısıt |
|---|---|---|---|
| Açık çevrim | Deniz suyu, sistemden geçip denize döner | Yıkama suyu sürekli denize verilir | Tahliye yasağı olan sular; düşük alkaliniteli sularda verim düşer |
| Kapalı çevrim | Tatlı su ve alkali, sistemde dolaşır | Az miktarda arıtılmış tahliye; çamur karaya verilir | Kimyasal, tank ve karada çamur alımı gerekir |
| Hibrit | İki moda da çalışır | Seçilen moda göre | Tutma tankı yoksa sıfır tahliye yapılamaz |
Kurulu sistemlerin büyük bölümü açık çevrimdir. DNV GL, 2019'da kurulu ya da siparişteki sistemlerin yaklaşık %80'inin açık, %17'sinin hibrit olduğunu bildirmiştir.[3] Rakam eskidir, ancak tahliye yasaklarının neden geniş etki yarattığını açıklar: kısıtlama en yaygın sistemi hedef almaktadır.
Açık çevrim için kılavuzdaki sınırlar açıktır. Tahliye noktasından 4 metre uzakta pH 6,5'in altına düşmemelidir. Polisiklik aromatik hidrokarbon (PAH) değeri, giriş suyunun 50 µg/L üzerine çıkamaz. Bulanıklık artışı 25 FNU'yu geçemez. Çamur denize verilemez ve karada kabul tesisine teslim edilir.[2]
Yıkama Suyu Tahliye Yasakları
MARPOL scrubber kullanımına izin verir. Ancak Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi, kıyı devletine kendi limanlarında ve iç sularında tahliyeyi kısıtlama hakkı tanır. Bu nedenle ülkeden ülkeye değişen bir tablo ortaya çıkmıştır.
| Yer | Kural | Tarih |
|---|---|---|
| Danimarka | 12 mil içinde açık çevrim tahliyesi yasak; kapalı çevrim için ayrı tarih | 1 Temmuz 2025; kapalı çevrim 1 Temmuz 2029 |
| İsveç, Finlandiya | Karasularında açık çevrim tahliyesi yasak | 1 Temmuz 2025 |
| OSPAR ülkeleri | İç sular ve liman bölgelerinde önce açık çevrim, sonra tüm tahliye yasak | 1 Temmuz 2027; tümü 1 Temmuz 2029 |
| Türkiye | Karasularında açık çevrim yıkama suyu tahliyesi yasak | 6 Nisan 2021 |
| IMO | Küresel yasak yok; ileri tahliye önerileri PPR alt komitesinde görüşülüyor | Sürüyor |
Kaynak: DNV, West P&I ve UK P&I bildirimleri.[4][5][6] OSPAR kararı üye ülkelere uygulamayı üç yıl erteleme imkânı tanır ve yasağın 12 millik karasularına genişletilmesi 2027'de karara bağlanacaktır. Ülke uygulaması bu yüzden sefer öncesinde kontrol edilmelidir.
Tartışmanın kaynağı yıkama suyunun içeriğidir. Sektör kuruluşları, kılavuza uyan suyun kirletici sayılmasına karşı çıkar. Kıyı devletleri ise özellikle kapalı havzalarda ve limanlarda birikimden çekinir ve ihtiyat gerekçesiyle yasak getirir.
Türkiye'de Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın 6 Nisan 2021 tarihli yazısı açık çevrim yıkama suyunun karasularına verilmesini yasaklar. Açık çevrimli gemi bu nedenle Türk karasularına girmeden uyumlu yakıta geçer. Yıkama suyunu tutabilen sistem kullanılabilir. Marmara, Boğazlar ve İstanbul limanlarında ayrıca rıhtımdaki gemilere %0,1 kükürt kuralı uygulanır. Güncel durum sefer öncesinde acenteden ve P&I kulübünden teyit edilmelidir.[6]
Scrubber Yatırımının Ekonomisi
Hesabın merkezinde Hi5 adı verilen fark vardır: VLSFO ile HSFO arasındaki ton başına fiyat farkı. Bu fark oldukça oynaktır. 29 Ekim 2020'de Singapur'da 44,21 dolarla rekor düşüğe inmiş, 2022'de ise Ship & Bunker'ın G20 ortalamasında 420,50 dolarla rekor yükseğe çıkmıştır.[7] Limanlar arasında yön de ayrışabilir: Eylül 2026'da fark Fujairah'ta 201 dolardan 285 dolara açılırken Singapur'da 207 dolardan 164 dolara daralmıştır. Bu nedenle tek bir günün fiyatıyla yapılan hesap yanıltıcı olur. HSFO'nun bulunabilirliği de hesaba dahildir. Aynı ay Singapur'da HSFO için önerilen sipariş süresi bir ara 10 ile 19 güne uzamıştır.[8]
İkinci etken, geminin yılda kaç gün açık çevrim çalışabildiğidir. Yasak listesi uzadıkça fiyat farkından yararlanılan gün sayısı azalır. Üçüncü etken ise maliyettir: kurulum bedeli, pompaların harcadığı enerji, bakım ve tank kaybı hesaba katılır. Bu yüzden tüketimi yüksek büyük tankerler, dökme yük ve konteyner gemileri öne çıkar. 2023 tarihli bir rapor bu üç gemi tipinin %13'ünde scrubber bulunduğunu belirtmiştir.[9] Sefer bölgesi de sonucu değiştirir: Kuzey Avrupa ile Akdeniz arasında çalışan gemi, okyanus aşan gemi kadar kazanç sağlamayabilir.
Karbon Hesabındaki Yeri
Scrubber kükürdü yıkar, CO₂'yi tutmaz. EU ETS, FuelEU Maritime ve CII hesaplarında HSFO yakan gemi yakıtın kendi salım değeriyle sayılır, pompaların harcadığı enerji de bunun üzerine eklenir. Bu yüzden scrubber kararı bugün geminin kalan ömrü ve çalıştığı bölgeyle birlikte değerlendirilir. Kurallar Gemilerde Yakıt Yönetimi yazısında ayrıca ele alınmıştır.
Sistem Arızası
MARPOL'ün 1 Mart 2020'den beri uyguladığı %0,50 üstü yakıt taşıma yasağındaki scrubber istisnası çalışan bir sistem varsayar. IMO'nun MEPC.1/Circ.883/Rev.1 genelgesine göre arıza tarih, başlangıç saati ve süresiyle scrubber kayıt defterine yazılır. Giderilemeyen arıza ise bozulma sayılır: sistem en geç bir saat içinde uyumlu duruma dönmezse gemi uyumlu yakıta geçer. Gemide yeterli uyumlu yakıt yoksa ikmal ya da onarım planı bayrak devleti ve ilgili liman devleti ile paylaşılıp onayları alınır.[10] Bu nedenle scrubber bulunan gemiler bir miktar VLSFO ya da MGO stoğu taşır. Yakıt türleri Fuel Oil ve Gas Oil sayfasında özetlenmiştir.
Karadaki Kökeni: Baca Gazı Kükürt Giderme
Scrubber teknolojisinin kökeni karadadır. Baca gazı kükürt giderme (FGD) sistemlerinin ilk büyük kurulumu 1931'de Londra'daki Battersea santralinde yapılmıştır. Büyük ölçekli kurulumlar 1970'lerde, ABD'de 1970 tarihli Temiz Hava Yasası'nın etkisiyle yaygınlaşmıştır.[11] Islak yıkamada sorbent olarak çoğunlukla kireç ya da kireçtaşı kullanılır. Atık kalsiyum sülfit bulamacı oksitlendiğinde alçıya dönüştürülebilir. Gemide deniz suyu hazır olduğundan açık çevrim kimyasal taşımayı gerektirmez ve yaygınlaşmasının temel nedeni de budur.
Sık sorulan sorular
Scrubber nedir?
Scrubber (egzoz gazı temizleme sistemi, EGCS), gemi egzozundaki kükürt oksitleri suyla yıkayarak atmosfere çıkan miktarı azaltan sistemdir.
Scrubber ne demek?
İngilizcede temizleyici, yıkayıcı demektir. Gemilerde egzoz gazını suyla yıkayarak kükürt oksitleri azaltan sistemin adıdır. Resmî adı egzoz gazı temizleme sistemi (EGCS) şeklindedir.
Scrubber takılı gemi ECA'da HSFO yakabilir mi?
Evet, egzoz oranı %0,10 eşdeğerini karşılıyorsa yakabilir. Yıkama suyu kuralları ise yerel olarak ayrıca kontrol edilir.
Kapalı çevrim her yerde serbest midir?
Hayır. Danimarka ve OSPAR takviminde 2029'dan sonra kapalı çevrim tahliyesi de kapanır. Suyu tankta tutan gemiler bundan etkilenmez.
Türkiye'de scrubber kullanılır mı?
2021 tarihli bakanlık yazısına göre açık çevrim yıkama suyu karasularına verilemez. Yıkama suyunu tutabilen sistem kullanılabilir.
Kaynaklar
- Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO). IMO 2020: Cutting Sulphur Oxide Emissions; MARPOL Ek VI, Kural 4.
- Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO). MEPC.340(77), 2021 Guidelines for Exhaust Gas Cleaning Systems.
- DNV GL verileri, Seatrade Maritime: 80% of Scrubbers Are Open Loop, 2019.
- DNV. Ban on Discharge of Water from Open-Loop EGCSs in Coastal Waters of North West Europe from 1 July 2027, 2025.
- West P&I. The Phased Banning of Scrubbers in the Northeast Atlantic, 2025.
- UK P&I Club. Discharge of Open-Loop Scrubbers Prohibited in Turkish Waters, 2021; Britannia P&I, 2021.
- Argus Media. Singapore Scrubber Spread Hits New Low on HSFO Strength, 3 Kasım 2020; Ship & Bunker. Quarter of Global Tonnage Now Using HSFO at Record Discount to VLSFO, 2022.
- ENGINE. Fujairah's Hi5 Spread Widens as VLSFO Remains Scarce, 25 Eylül 2026.
- BIMCO verileri, Maritime Professional: Share of Ships with Scrubbers, 2023.
- Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO). MEPC.1/Circ.883/Rev.1, 15 Aralık 2021.
- Wikipedia. Flue-gas Desulfurization (ikincil kaynak).
