Hayalet Ağlar ve Denizdeki Etkileri
Hayalet ağ, denizde kaybolan ya da terk edilen ve deniz canlılarını yakalamayı sürdüren balıkçı ağıdır.
Hayalet ağ, denizde kaybolan ya da terk edilen ve sahibi olmadığı halde balık, kaplumbağa, deniz kuşu gibi canlıları yakalamayı sürdüren balıkçı ağıdır. Teknik adı ALDFG, yani terk edilmiş, kaybolmuş ya da atılmış balıkçılık malzemesidir.[1] Sorunun bugünkü boyutu ağların malzemesi değiştikten sonra ortaya çıktı. Balıkçıların anketlerine dayanan 2022 tarihli bir çalışma, dünyadaki av araçlarının her yıl yaklaşık yüzde 2'sinin denizde kaldığını hesapladı.[4] Türkiye'de Tarım ve Orman Bakanlığı 2014'ten beri bu ağları topluyor ve 2021 ile 2024 arasında yalnız Marmara Denizi'nden 1,1 milyon metrekare ağ çıkardı.[9]
Doğal Liften Sentetik Ağa
Balıkçılar 1950'lere kadar ağ ve halatı çoğunlukla doğal liften yapıyordu. Bu malzeme denizde kısa sürede çürüyordu. Kaybolan ağ bir süre sonra dağılıyor, fakat aynı özellik balıkçıya pahalıya patlıyordu, çünkü yıpranan takım sık sık yenilenmek zorundaydı. Sektör bu yüzden çok daha uzun ömürlü sentetik malzemelere geçti.[2] Balıkçının kazancı, kaybolan ağ açısından sorun oldu. Sentetik ağ denizde çürümediği için kaybolduktan sonra da yıllarca av tutabiliyor.[1]
Bunun işleyişi basit bir döngüdür. Sahibinin geri alamadığı uzatma ağı, şamandıraları sayesinde su içinde durur ve balık tutmaya devam eder. Yakaladığı balığın ağırlığı şamandıraları yenince dibe iner. Dipteki kabuklular ve başka balıklar ağdaki canlıları yer, hafifleyen ağ yeniden yükselir ve aynı şey baştan başlar.[1] Tuzaklar da benzer çalışır. Eski yengeç tuzaklarında çürüyüp kaçış yolu açan panel bulunmadığı için bu tuzaklar dipte yıllarca canlı yakalayabilir.[1]
Sorunun Fark Edilmesi
Balıkçılık bilimcileri bu olayı 1970'lerin ortasında tanımaya başladı. Tanımı da o yıllarda yapıldı: av aracının, balıkçı üzerindeki bütün denetimini kaybettikten sonra da avlanmayı sürdürme yeteneği.[13] Erken kayıtlar sorunun balıkla sınırlı kalmadığını gösteriyor. 1975'te Alaska'daki bir adada 65 libre (yaklaşık 30 kilo) ağa dolanmış bir ren geyiği fotoğraflandı. Kuzey Pasifik'te bulunan tek bir ağın içinden 99 ölü deniz kuşu, iki ölü köpek balığı ve 200'den fazla balık çıktı.[2]
Konu 1980'lerin sonunda uluslararası gündeme yerleşti. Açık denizde sürüklenen uzatma ağı avcılığının kapatılmasında, bu ağların hayalet ağa dönüşme ihtimali de gerekçeler arasındaydı. 1995 tarihli FAO Sorumlu Balıkçılık Davranış Kuralları da av aracı kaybının önlenmesini istedi. Yine de araştırmacılar o yıllarda ölümleri sayısal olarak ölçen çalışmaların az olduğunu yazıyordu.[13]
Kaybolan Ağın Miktarı
Ölçüm eksikliği en çok alıntılanan rakamda görülür. FAO ve UNEP'in 2009 tarihli raporuna dayandırılan yılda 640.000 ton tahmini, bütün deniz çöpünün yüzde 10'unun av aracı olduğu varsayımından türetilmişti. Yıllarca her yerde tekrarlanan bu rakamı, konuyu inceleyen araştırmacılar sonradan dayanaksız buldu.[4]
Daha sağlam sayıları Avustralya'da CSIRO ve Tazmanya Üniversitesi'nden Kelsey Richardson ve arkadaşları üretti. Ekip 2019'da 1975 ile 2017 arasında yayımlanmış 68 çalışmayı derledi. Sonuca göre her yıl ağların yüzde 5,7'si, tuzakların yüzde 8,6'sı ve oltaların yüzde 29'u denizde kalıyordu. Çalışmalardaki kayıp oranları ise sıfırdan yüzde 88'e kadar değişiyordu.[3] Bu dağınıklık yüzünden aynı grup 2022'de yöntemi değiştirdi ve ABD, Fas, Endonezya, Belize, Peru, İzlanda ile Yeni Zelanda'dan yaklaşık 450 balıkçıya yılda ne kadar av aracı kaybettiğini sordu. Ortalama kayıp yüzde 1,82 çıktı. Bu oranı dünyadaki av çabasıyla çarpınca her yıl yaklaşık 2.963 kilometrekare uzatma ağı, 75.049 kilometrekare gırgır ağı, 25 milyondan fazla tuzak ve 14 milyar kadar paragat iğnesi hesaba geçti.[4] İki çalışma farklı yöntemlere dayandığı için sonuçları da farklıdır, 2022 rakamları daha düşüktür.
Yakalanan canlıların sayısı ise tek tek bölgelerden biliniyor. ABD'nin Washington eyaletinde 2002 ile 2010 arasında çıkarılan 870 ağın içinde 32.000'den fazla deniz hayvanı bulundu. Virginia Deniz Bilimleri Enstitüsü'nün tahminine göre Chesapeake Körfezi'ndeki hayalet tuzaklar yılda 1,25 milyon mavi yengeç yakalıyor. Hawaii'ye bağlı Pearl ve Hermes Atolü'nde 2014'te bulunan tek bir ağ 11,5 ton geliyordu.[1]
Toplama Girişimleri
Ağları denizden çıkarmak için bilinen ilk devlet girişimlerinden birini Fransa yaptı. Normandiya kıyısında 1980 ve 1981'de hayalet ağ getirene ödül verildi. Program, insanlar ödül almak için sağlam ağları parçalamaya başlayınca kapatıldı.[1] ABD'de 2008'de başlayan Fishing for Energy ise balıkçının eski takımını elden çıkarma yükünü hedef aldı. Program 2015'e kadar 2,8 milyon libre (yaklaşık 1.270 ton) av aracı topladı. Malzeme yakılarak elektriğe çevrildi ve 182 evin bir yıllık ihtiyacını karşılayacak enerji üretildi.[1]
Avrupa'da işi dalgıçlar başlattı. Hollandalı teknik dalgıç Pascal van Erp batıklara dalıyordu ve Kuzey Denizi'ndeki batıklara takılı ağları 2009'da toplamaya başladı. Başkaları da ona katıldı. Bir sezonda çıkardıkları 22 ton malzeme, İtalyan Aquafil şirketine gönderilip Naylon 6 olarak yeniden işlendi. Van Erp 2012'de kâr amacı gütmeyen Ghost Fishing örgütünü kurdu, örgüt 2020'de Ghost Diving adını aldı.[1] Aquafil'in de kurucuları arasında bulunduğu Healthy Seas 2013'te yola çıktı ve o günden beri 1.309 ton ağ ve başka deniz çöpü topladığını açıklıyor.[8] World Animal Protection de Eylül 2015'te bu çalışmaları bir araya getirmek üzere Global Ghost Gear Initiative'i kurdu.[1]
Uluslararası Kurallar
Denizdeki av aracını ilgilendiren temel kural, 31 Aralık 1988'de yürürlüğe giren MARPOL Ek V'tir. Ek, 1 Ocak 2013'te yürürlüğe giren değişiklikle denize her türlü çöp atılmasını genel olarak yasakladı. Kaza sonucu kayıplar bu yasağın istisnasıdır.[6] Bu yüzden asıl tartışma, kaybolan ağın kime ait olduğunun nasıl anlaşılacağıdır. IMO'nun deniz çevresi komitesi MEPC, Haziran 2022'de av araçlarının işaretlenmesini zorunlu hale getirecek bir kural hazırlamaya karar verdi. Bir grup AB ülkesi ve başka devlet, Şubat 2026'daki alt komite toplantısı için MARPOL Ek V'e yönelik taslak değişiklik sundu.[5] Böyle bir değişiklik henüz yürürlükte değil. AB başka bir yol izledi ve 2019/904 sayılı tek kullanımlık plastikler direktifiyle plastik içeren av araçlarını üretici sorumluluğuna bağladı, atık ağların toplanma maliyetini üreticiye yükledi.[7]
Türkiye ve Marmara
Türkiye'de temizlik projesi 2014'te başladı. Marmara'daki hız ise 2021'deki müsilaj krizinden sonra geldi. Çevre ve Şehircilik Bakanı Murat Kurum, 6 Haziran 2021'de açıkladığı Marmara Denizi Koruma Eylem Planı'na hayalet ağların bir yıl içinde temizlenmesi hedefini de koydu.[10] Tarım ve Orman Bakanlığı'nın Şubat 2025 açıklamasına göre 2021 ile 2024 arasında Marmara'dan 1,1 milyon metrekare ağ çıkarıldı, yani iş bir yılda bitmedi.
Aynı açıklamada 2024 yılı ve projenin toplamı için ayrı rakamlar yer alıyor. Bakan İbrahim Yumaklı, 2024'te denizlerde ve iç sularda 146,1 milyon metrekare alanın tarandığını, 1,6 milyon metrekare ağ ile 13.750 başka av aracının çıkarıldığını söyledi ve bu ağ miktarını 224 futbol sahasına benzetti. 2014'ten o tarihe kadarki toplam 452,6 milyon metrekare taranan alan, 2,6 milyon metrekare ağ ve 65.000 av aracıydı.[9] Şubat 2026'da Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürü Turgay Türkyılmaz'ın aktarıldığı bir haberde toplam, 805 milyon metrekare taranan alan ve 2,9 milyon metrekare ağ olarak geçiyor.[12] İki toplam farklı tarihlere ait, ikincisi yalnız haber aktarımıyla biliniyor.
Son yıllarda işe gönüllüler de katılıyor. Deniz Yaşamını Koruma Derneği ile Bakanlığın ortak mobil uygulaması Mavi Atlas üzerinden yapılan bir ihbarın ardından, Haziran 2026'da duyurulan bir operasyonda Marmara Adası açıklarında dört günde altı noktaya yedi dalış yapıldı. Ekipler yaklaşık 15.000 metrekare ağ, 225 kilo kurşun ve halat çıkardı, ağa takılı canlıları da denize bıraktı.[11] Bu sular aynı zamanda yoğun deniz taşımacılığı trafiğinin geçtiği sulardır.
Sık sorulan sorular
Hayalet ağ nedir?
Hayalet ağ, denizde kaybolan ya da terk edilen ve deniz canlılarını yakalamayı sürdüren balıkçı ağıdır.
Hayalet ağlar neden yıllarca avlanmaya devam eder?
Sentetik ağ denizde çürümez. Ağ, av ağırlığıyla dibe iner, av yenince hafifleyip yükselir ve yeniden balık tutar.
Türkiye'de ne kadar hayalet ağ çıkarıldı?
Bakanlığın Şubat 2025 açıklamasına göre 2014'ten o tarihe kadar 2,6 milyon metrekare ağ çıkarıldı, bunun 1,1 milyon metrekaresi 2021 ile 2024 arasında Marmara'dan geldi. Şubat 2026 tarihli bir haberde toplam 2,9 milyon metrekare olarak geçiyor.
Kaynaklar
- Wikipedia. Ghost net (ikincil kaynak).
- Juliet Lamb. Ghost Fishing, JSTOR Daily, 2016, güncelleme 2018.
- Richardson K., Hardesty B. D., Wilcox C. Estimates of Fishing Gear Loss Rates at a Global Scale, Fish and Fisheries, 2019.
- Richardson K. ve diğerleri. Global Estimates of Fishing Gear Lost to the Ocean Each Year, Science Advances, 2022; CSIRO, Ekim 2022; Hakai Magazine. In Graphic Detail: Gluts of Ghost Gear; Olive Ridley Project. How Much Ghost Gear Is in the Ocean.
- Ocean Conservancy. IMO Gear Marking Statement, 13 Haziran 2022; AB Konseyi. WK 15812/2025, PPR 13 için taslak değişiklik önerisi.
- IMO. Prevention of Pollution by Garbage from Ships (MARPOL Ek V).
- Avrupa Birliği. Direktif 2019/904.
- Healthy Seas. Basın Dosyası.
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. Mavi Sulardan 224 Futbol Sahası Büyüklüğünde Hayalet Ağ Çıkarıldı, 17 Şubat 2025.
- Diken. Marmara için Koruma Eylem Planı, 6 Haziran 2021.
- Ekonomist. Mavi Atlas İlk Meyvesini Verdi, 2 Haziran 2026.
- Vatan. 11 Yılda 2,9 Milyon Metrekarelik Sessiz Katil Denizden Çıkarıldı, 18 Şubat 2026.
- Matsuoka T., Nakashima T., Nagasawa N. Review of Ghost-Fishing: Scientific Approaches to Evaluation and Solution, Kagoshima Üniversitesi.
