Basra Körfezi'nin Coğrafyası, Petrolü ve Hürmüz Boğazı
Basra Körfezi, İran ile Arap Yarımadası arasında uzanan ve Hürmüz Boğazı üzerinden Umman Denizi'ne açılan iç denizdir.
Basra Körfezi, İran ile Arap Yarımadası arasında uzanan ve Hürmüz Boğazı üzerinden Umman Denizi'ne açılan iç denizdir. Dünyanın en büyük petrol ve gaz sahalarının bir bölümü bu sığ denizin çevresindedir, açık denize çıkan tek yolu da Hürmüz'dür. 2024'te bu boğazdan günde ortalama 20 milyon varil petrol geçti.[4] 28 Şubat 2026'da başlayan İran savaşından beri geçiş düzeni bozuk ve Kasım 2026 başında da normale dönmüş değil.
Sığ Bir İç Deniz
Körfez yaklaşık 251.000 kilometrekarelik bir alanı kaplar. Kuzeybatıda Şattülarap deltasından Hürmüz'e kadar 989 kilometre uzanır. Ortalama derinliği 50 metre, en derin yeri 90 metre dolayındadır. Sıcak ve kurak iklimde buharlaşma yüksek olduğu için suyu okyanustan tuzludur. Tuzlu su dipten çıkar, daha az tuzlu su yüzeyden girer.[3] Kıyısı olan ülkeler İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan, Bahreyn, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri ve Musandam'daki toprağıyla Umman'dır.
Sığlık ve yavaş su değişimi denizi kirliliğe karşı hassas yapar. Mercanlar, deniz çayırları ve inci yatakları kıyı dolgularından, tuzdan arındırma tesislerinin deşarjından ve petrol sızıntılarından etkilenir. 1991 Körfez Savaşı'nda dökülen petrolün izi deniz çayırlarında ve bu çayırlardan beslenen deniz ineklerinde görüldü.[3]
Denizin adı da tartışmalıdır. Tarihsel ve uluslararası ad Persian Gulf, Türkçesi Basra Körfezi'dir. Arap hükümetleri 1960'lardan beri çoğunlukla Arap Körfezi ya da yalnızca Körfez der.[3]
İnci, Portekizliler ve İngilizler
Petrolden önce Körfez'in zenginliği denizin dibindeki inciydi. Portekizliler 1521'de Bahreyn'e bu gelirin peşinde girdi.[3] Dalgıçlar yazın aylarca açıkta kalırdı. Kuru yük ise tahta teknelerle Hindistan ve Doğu Afrika arasında taşınırdı. Bugün Dubai Creek'te yük bekleyen dhow'lar o düzenin devamıdır.
İngilizler Körfez'e Hindistan ticareti yüzünden geldi. 1797'de Kasimî gemileriyle ilk çatışma yaşandı ve Londra bu kıyıdaki baskınları Hindistan yolu için tehdit saydı. 1809 ve 1819'daki iki seferin ardından kıyı şeyhleri 8 Ocak 1820'de Britanya ile Genel Deniz Antlaşması'nı imzaladı. 4 Mayıs 1853'te süresiz deniz ateşkesi geldi. 1892'de şeyhler dış ilişkilerini Britanya'ya bırakan münhasırlık anlaşmasını imzaladı, bunun bir nedeni Fransa ile Rusya'nın bölgeye ilgisiydi. Kıyı bu yüzden uzun süre Ateşkes Şeyhlikleri adıyla anıldı.[14]
Karşı Kıyıda Bulunan İlk Petrol
Bölgenin ilk büyük keşfi İran'da oldu. İngiliz yatırımcı William Knox D'Arcy, Mayıs 1901'de Şah'a 20.000 sterlin ödeyerek 60 yıllık bir imtiyaz aldı ve İran'ın kuzey eyaletleri dışında kalan toprakta petrol aramaya başladı. Kendisi İran'a hiç gitmedi. Ocak 1904'e gelindiğinde 160.000 sterlin harcamış, bankaya da 177.000 sterlin borçlanmıştı. Bu yüzden 1905'te Burmah Oil'i ortak aldı. Nisan 1908'de ortaklar sondajdan vazgeçme kararı verdi, ama sahadaki mühendis George Reynolds emri uygulamayı geciktirdi. 26 Mayıs 1908'de Mescid-i Süleyman'da yaklaşık 360 metrede petrole ulaştı. Nisan 1909'da Anglo-Persian Oil Company kuruldu, 1911'de kuyulardan Abadan rafinerisine boru hattı çekilmişti.[13]
Frank Holmes ve Bahreyn
Güney kıyıdaki arayış bir Yeni Zelandalının inadıyla başladı. Frank Holmes 1874'te doğdu, 17 yaşında Güney Afrika'da bir altın madeninde çırak oldu ve yirmi yıl boyunca altın ve kalay madenlerinde mühendislik yaptı. Birinci Dünya Savaşı'nda İngiliz ordusunda levazım subayı olarak Mezopotamya'ya gidecek erzakı buluyordu. Bu iş ona Orta Doğu'yu dolaştırdı. 1918'de eşine yazdığı mektupta Kuveyt'ten başlayan büyük bir petrol sahası öngördüğünü söylüyordu.[11] 1920'de Londra'da Eastern and General Syndicate adlı şirketin kurulmasına yardım etti, sonra imtiyaz peşine düştü.
İbn Suud 1923'te ona Hasa bölgesi için imtiyaz verdi, ama sonraki jeolojik inceleme olumsuz çıktı ve alıcı bulunamayınca imtiyaz düştü. Bahreyn'de Holmes başka bir yol izledi. Şeyhe su kuyuları açmayı önerdi ve bunun karşılığında 2 Aralık 1925'te petrol imtiyazını aldı.[11][12] Sendikanın sondaj yapacak parası yoktu, imtiyazı satması gerekiyordu. Gulf Oil 30 Kasım 1927'de bir satın alma opsiyonu aldı, fakat Irak Petrol Şirketi ortaklarıyla imzaladığı Kırmızı Hat Anlaşması Bahreyn'de tek başına çalışmasını engelliyordu. Gulf bu yüzden opsiyonu 21 Aralık 1928'de 50.000 dolara Standard Oil of California'ya devretti. Bu şirket de Ocak 1929'da Kanada'da Bahrein Petroleum Company'yi (Bapco) kurdu.[12]
Sondaj Cebel Duhan'ın eteğinde başladı ve 2 Haziran 1932'de kuyudan petrol geldi. Bapco'nun kendi kaydı saatte 400 varilden söz eder, başka bir kaynak aynı kuyu için günde yaklaşık 2.400 varil yazar.[1][12] Aynı yıllarda adanın eski geçim kaynağı bitiyordu, çünkü inci avcılığı Japonya'da üretilen ucuz kültür incisi karşısında çöküyordu.[2] İlk ham petrol sevkiyatı 7 Haziran 1934'te Sitra terminalinden El Segundo tankeriyle yine Japonya'ya gitti. Yük 25.000 varildi. Rafineri Aralık 1937'de açıldı.[1]
Bahreyn'den sonra sıra karşı kıyıya geldi. Holmes'un temsil ettiği grup ile Anglo-Persian'ın kurduğu Kuveyt Petrol Şirketi 23 Aralık 1934'te 75 yıllık imtiyaz aldı ve Şubat 1938'de Burgan'da petrol buldu. Standard Oil of California da Suudi Arabistan imtiyazını kazandı, Dammam'da 1938'de sonuç aldı.[11] Savaş işleri geciktirdi, 1950'lerde ise ağırlık Körfez'e kaydı. Aramco 1951'de dünyanın en büyük deniz sahası sayılan Safaniya'yı buldu. Sığ su burada avantajdı, çünkü platformlar kıyıdan uzakta bile görece kolay kuruluyordu. 1971'de bulunan Kuzey Sahası da İran tarafındaki Güney Pars ile birlikte dünyanın en büyük gaz sahasını oluşturdu ve Katar'ı başlıca LNG ihracatçılarından biri yaptı.[3]
İngilizlerin Çekilmesi ve 1973
Petrol gelirleri büyürken bölgedeki İngiliz düzeni sona yaklaşıyordu. Londra 16 Ocak 1968'de Süveyş'in doğusundan çekileceğini açıkladı. 30 Kasım 1971'de çekilme tamamlandı. Bir gün önce İran, Hürmüz'e yakın Ebu Musa ile Büyük ve Küçük Tunb adalarına asker çıkarmıştı. 2 Aralık'ta altı şeyhlik Birleşik Arap Emirlikleri'ni kurdu.[14] Körfez petrolünün siyasi ağırlığı iki yıl sonra 1973 krizinde ortaya çıktı.
Tanker Savaşı
Tankerler ilk kez İran-Irak Savaşı'nda hedef oldu. İki ülke 1980'de savaşa girdi, deniz kolu 1981'de başladı. Irak'ın 1984'te Harg Adası'ndaki terminale ve tankerlere saldırmasıyla çatışma tırmandı. Hedef İran'ın petrol ihracatıydı. 1981 ile 4 Ağustos 1988 arasında Irak 283, İran 168 saldırı yaptı. Yüzü aşkın denizci öldü, benzer sayıda denizci yaralandı.[5]
Irak'ı destekleyen Kuveyt'in tankerleri de İran'ın hedefleri arasına girdi. Kuveyt Ocak 1987'de gemilerini ABD bayrağına geçirip Amerikan donanmasının korumasına girmeyi önerdi, Washington 7 Mart'ta kabul etti. Bu sırada 17 Mayıs'ta bir Irak uçağı USS Stark'ı vurdu ve 37 Amerikan denizci öldü, Saddam Hüseyin pilotun gemiyi İran tankeri sandığını söyleyerek özür diledi. Earnest Will konvoyları 24 Temmuz 1987'de başladı ve ilk seferde ABD bayraklı Bridgeton bir İran mayınına çarptı. Nisan 1988'de ABD donanması İran güçlerine saldırdı.[5]
Hürmüz ve Karadan Çıkış Yolları
Boğazın önemi basit bir coğrafya meselesidir. Hürmüz en dar yerinde yaklaşık 33 kilometredir ve gemilerin kullandığı trafik şeritleri bunun küçük bir bölümünü kaplar. ABD Enerji Bilgi İdaresi'nin 2024 verilerine göre boğazdan geçen 20 milyon varil, dünya tüketiminin yaklaşık beşte birine ve deniz yoluyla taşınan petrolün dörtte birinden fazlasına denk geliyordu. Ham petrol ve kondensatın %38'i, yani günde 5,5 milyon varil, Suudi Arabistan'dan çıkıyordu. Bu petrolün %84'ü Asya'ya gitti. Küresel LNG ticaretinin de yaklaşık beşte biri, çoğu Katar'dan olmak üzere, aynı yoldan geçti.[4]
Boğazı dolaşan karadan yol azdır. Suudi Arabistan'ın Abkayk'tan Kızıldeniz'deki Yanbu'ya giden Doğu-Batı hattı günde 5 milyon varil taşır, 2019'da geçici olarak 7 milyon varile çıkarılmıştı. BAE'nin Fujairah hattının kapasitesi 1,8 milyon varildir. EIA, kriz halinde bu iki hattın boş kapasitesini yaklaşık 2,6 milyon varil olarak hesaplamıştı.[4] Irak'ın kuzeydeki Kerkük-Ceyhan hattı Mart 2023'te durmuş, Eylül 2025'te yeniden açılmıştı. Mart 2026'da bu hattan günde 250.000 varil ihraç ediliyordu, oysa Irak'ın normal ihracatı 3,5 milyon varildir.[18] Katar'ın LNG'si için böyle bir yol yoktur. Hatların ayrıntısı boru hattı taşımacılığı yazısında anlatılır.
2026 Savaşı ve Boğazın Kapanması
ABD ile İsrail, İran'la nükleer görüşmeler sürerken 28 Şubat 2026'da yüzlerce hava saldırısı başlattı ve bu saldırılarda Dini Lider Ali Hamaney öldü.[16] Saatler içinde Devrim Muhafızları gemilere telsizle hiçbir geminin geçemeyeceğini bildirdi ve trafik yaklaşık %70 düştü. 1 Mart'ta tanker Skylight vuruldu, iki mürettebat öldü. 5 Mart'ta P&I sigortası çekilince boğaz hukuken açık kalsa da fiilen kapandı.[15] Uluslararası Enerji Ajansı Mart raporunda en az 10 milyon varillik arzın devre dışı kaldığını, Körfez'de 3 milyon varilden fazla rafineri kapasitesinin durduğunu yazdı ve bu kesintiyi petrol piyasası tarihinin en büyüğü olarak tanımladı. Üyeler 11 Mart'ta 400 milyon varil stok satışına karar verdi.[6] 21 Nisan'da IMO, Körfez'de yaklaşık 2.000 geminin ve 20.000 denizcinin mahsur kaldığını bildirdi.[15]
Pakistan'ın arabuluculuğuyla 8 Nisan'da ateşkes sağlandı, ama İslamabad görüşmeleri sonuç vermedi ve ABD donanması 13 Nisan'da İran limanlarını abluka altına aldı. İran 17 Nisan'da boğazı ticari gemilere açacağını söyledi, abluka sürünce kısıtlamaları geri getirdi.[15][16] Tahran bu arada geçişi bir gelir kapısı olarak görmeye başlamıştı. Mart'ta güvenli geçiş için para istediğini açıklamış, 5 Mayıs'ta da geçiş izni veren Basra Körfezi Boğaz İdaresi'ni kurmuştu. ABD Hazinesi 1 Mayıs'ta bu ödemeyi yapanların yaptırım riski taşıdığını duyurmuştu.[17]
Haziranda çözüm yakın göründü. 17 Haziran'da savaşı ve karşılıklı ablukayı bitirmesi beklenen İslamabad Mutabakatı imzalandı. Üç gün sonra İran, Lübnan'daki İsrail saldırılarını gerekçe göstererek boğazı yeniden kapattığını açıkladı. 8 Temmuz'da İran birkaç ticari gemiyi vurunca ateşkes çöktü, ABD de 14 Temmuz'da ablukayı yeniden başlattı. 25 Ağustos'ta ABD'li yetkililer, yüzden fazla mayın şüphesi tespit edilen trafik ayrım düzeninin temizlendiğini doğruladı.[15]
Sonbahar 2026 Tablosu
Savaş sürerken petrol başka bir yöntemle akmaya başladı. BAE, Suudi Arabistan ve Kuveyt kendi tankerleriyle konvoy halinde boğazı geçiyor, yükü dışarıda bekleyen gemilere aktarıyor ve yüklemeye geri dönüyor. Birçok tanker konum sinyalini kapattığı için sayım çok zorlaştı. Kpler, 18 Ekim'de biten haftada Körfez çıkışlı ham petrol ve kondensatı günde 24,6 milyon varil saydı, Vortexa aynı hafta için 18 milyon varil verdi. Ekim'in o güne kadarki ortalaması iki kuruluşta da 15,4 ile 16,7 milyon varildi. Savaş öncesi düzey en az 18,5 milyon varildi.[8]
Gemi sayımları da aynı ayrılığı gösterir. Lloyd's List Intelligence, İran bağlantılı olmayan gemilerden 5-11 Ekim haftasında 104 geçiş kaydetti. IMF PortWatch'ın savaş öncesi referansı günde yaklaşık 85 geçişti ve bu sistem 25 Ekim için yalnız 2 geçiş gösteriyordu.[7][10] Yöntemler farklı olduğu için rakamlar birbirine eklenemez. Şiddet ise artıyor. UKMTO, Arap Yarımadası çevresinde Ekim'in ilk üç haftasında 32 gemi saldırısı bildirdi, Eylül'ün tamamında bu sayı 16 idi.[8] ABD ablukası 138 ticari gemiyi geri çevirmişti, İran'ın kara listesindeki gemi sayısı da 124'e çıktı.[7] 1 Mart ile 1 Kasım arasındaki olay kayıtlarında 104 saldırı, 24 denizci ve bir liman işçisinin ölümü yer alıyor. Görüşmeler ise sürüyor, Katarlı arabulucular 30 Ekim'de Doha'da İranlı yetkilileri ağırladı.[15]
Bunker piyasasında en çok Fujairah etkilendi. Boğazın dışında, Umman Körfezi'ndeki bu liman Orta Doğu'nun en büyük ikmal merkeziydi. 2026'nın ilk dokuz ayında satışlar 2,35 milyon metreküpe indi, bir önceki yılın 5,60 milyon metreküpüne göre %58 düşüş oldu. Eylül satışı 236.735 metreküptü ve Eylül 2025'in %62,9 altında kaldı.[9] Navlun ve yakıt planını rotaya göre yeniden yapan armatör için bu bölgede ikmal limanı seçimi artık savaş riskine bağlı. Dünyadaki diğer ikmal noktaları limanlar sayfasında yer alır.
Sık sorulan sorular
Basra Körfezi nerededir?
Basra Körfezi, İran ile Arap Yarımadası arasında uzanan ve Hürmüz Boğazı üzerinden Umman Denizi'ne açılan iç denizdir.
Basra Körfezi'ne hangi ülkelerin kıyısı vardır?
İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan, Bahreyn, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri ile Musandam'daki toprağıyla Umman.
Hürmüz Boğazı ne kadar geniştir?
En dar yerinde yaklaşık 33 kilometredir. Gemilerin kullandığı trafik şeritleri bu genişliğin küçük bir bölümünü kaplar.
Hürmüz Boğazı açık mı?
Kasım 2026 başında boğaz normal işleyişe dönmüş değildi. Bazı tankerler konvoy halinde ve çoğu zaman konum sinyali kapalı geçiyor, saldırılar sürüyor ve ABD'nin İran limanlarına uyguladığı abluka devam ediyor.
Kaynaklar
- Bapco. Tarihçe zaman çizelgesi.
- Bahrain This Month. The History of Pearling in Bahrain.
- Wikipedia. Persian Gulf (ikincil kaynak).
- ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA). Amid regional conflict, the Strait of Hormuz remains critical oil chokepoint, 16 Haziran 2025.
- Wikipedia. Tanker war (ikincil kaynak).
- gCaptain. IEA Warns Hormuz Crisis Triggering Largest Oil Supply Disruption in History, 12 Mart 2026.
- Lloyd's List Intelligence. Strait of Hormuz Brief, 22 Ekim 2026.
- gCaptain ve Bloomberg. Middle East Oil Flows Near Prewar Levels, Defy Hormuz Attacks, 21 Ekim 2026.
- Ship & Bunker. Fujairah Bunker Sales Recover Some but Remain More Than Half Below Last Year, 2026.
- straits.live. Günlük Hürmüz özeti, 3 Kasım 2026 (IMF PortWatch verisi).
- Wikipedia. Frank Holmes (geologist) (ikincil kaynak).
- Wikipedia. Bahrain Petroleum Company (ikincil kaynak).
- Wikipedia. William Knox D'Arcy (ikincil kaynak).
- Wikipedia. Trucial States (ikincil kaynak).
- Wikipedia. 2026 Strait of Hormuz crisis (ikincil kaynak).
- Wikipedia. 2026 Iran war (ikincil kaynak).
- Wikipedia. Persian Gulf Strait Authority (ikincil kaynak).
- Wikipedia. Kirkuk-Ceyhan Oil Pipeline (ikincil kaynak).
