P&I Sigortası ve İşleyişi
P&I, armatörün üçüncü kişilere karşı sorumluluğunu karşılayan deniz sigortasıdır. Tekne sigortasından farkı, kulüp işleyişi, teminat kapsamı, önce öde kuralı, International Group havuzu ve Türkiye'deki kurallar.
P&I (protection and indemnity, koruma ve tazmin), armatörün üçüncü kişilere karşı hukuki sorumluluklarını karşılayan deniz sigortasıdır ve Türkçede kulüp sigortası diye de anılır. Kapsamda mürettebat ve yolcu ölüm ve yaralanmaları, yük hasarı, petrol ve tehlikeli madde kirliliği, enkaz kaldırma, çatma ve mala verilen zarar bulunur. Bu sigortayı çoğunlukla armatörlerin ortak sahibi olduğu, kâr amacı gütmeyen karşılıklı kulüpler sağlar. International Group of P&I Clubs üyesi 12 kulüp, okyanus tonajının yaklaşık %87'sini kapsar.[1]
Tekne Sigortasından Farkı
P&I'ı anlamanın kısa yolu, onu tekne ve makine sigortasından (hull and machinery, H&M) ayırmaktır. H&M geminin kendi hasarını karşılar. P&I ise armatörün başkasına ödemek zorunda kaldığı tutarı karşılar.
| Tekne ve makine (H&M) | P&I | |
|---|---|---|
| Korunan menfaat | Geminin kendisi | Armatörün üçüncü kişilere sorumluluğu |
| Tipik sağlayıcı | Sigorta şirketleri ve pazarlar | Karşılıklı kulüpler, sabit primli sigortacılar |
| Prim yapısı | Sabit prim | Kulüpte ön prim (call), gerekirse ek prim |
| Tipik hasar | Gövde ve makine hasarı | Yük, yaralanma, kirlilik, enkaz kaldırma |
Kulüplerin Ortaya Çıkışı
Tekne sigortacıları, armatörün sınırı öngörülemeyen sorumluluklarını üstlenmekten kaçınıyordu. Armatörler bunun üzerine birbirini sigortalamak için kulüpler kurmuştur. İlk örnek olarak genellikle 1855 tarihli Shipowners' Mutual Protection Society gösterilir. Bu dernek, can kaybı, yaralanma ve poliçe sınırını aşan çatma zararlarını üstlenmiştir. Tekne poliçeleri çatma sorumluluğunun dörtte üçünü karşılıyor, kalan dörtte biri armatöre kalıyordu ve ilk kulüpler bu boşluğu doldurmuştur.[2][3] Yükün kaybı ve hasarından doğan sorumluluk 1874'te kapsama eklenmiştir. "Indemnity" sözcüğü bu ikinci sınıfı anlatır.[2]
Kulübün İşleyişi
Her kulüp, armatör ve kiracı üyelerine ait, kâr amacı gütmeyen bağımsız bir karşılıklı kuruluştur. Üyeler arasından seçilen kurul kulübü denetler, günlük işleri profesyonel yöneticiler yürütür.[1] Üye aynı zamanda sigortalıdır. Yıllık primler (call) tonaj ve riske göre belirlenir. Bir poliçe yılının hasarları beklentiyi aşarsa bütün üyelerden ek prim (supplementary call) istenebilir.[3] Kulüp yılı 20 Şubat öğlende başlar. Yenileme görüşmeleri bu yüzden kış aylarında yoğunlaşır.
Teminatın Kapsamı
Kulüp teminatı, kural kitabında tek tek sayılan riskleri kapsar. Üst başlıklar aşağıdaki gibidir.
| Başlık | Örnek |
|---|---|
| Kişiler | Mürettebat ve yolcu ölüm ve yaralanmaları |
| Yük | Yükün kaybı ve hasarı |
| Kirlilik | Gemi ya da yükten kaynaklanan kirlilik |
| Enkaz | Enkaz kaldırma |
| Mal | Sabit ve yüzer cisimlere verilen zarar |
| Çatma | H&M'in karşılamadığı çatma sorumluluğu |
| Hukuk masrafı | Savunma teminatı (kulübe göre ayrı sınıf) |
Kaynak: Gard, Protection and Indemnity Cover; International Group.[1][3]
Sayılmayan riskler, kurulun takdir yetkisi (Omnibus Kuralı) kullanılmadıkça kapsam dışında kalır. Yaygın olmayan sözleşme şartlarından doğan sorumluluklar ile yükün asıl konşimento alınmadan teslimi gibi önlenebilir riskler de sınırlanmıştır. Bazı ek teminatlar sabit ek primle sağlanabilir ve hasarların ilk bölümü muafiyet olarak üyede kalır.[3] Savaş riski standart P&I'ın parçası sayılmaz, ayrı bir savaş poliçesi ile sağlanır. Kuralların ayrıntısı kulüpten kulübe değişir ve her poliçe yılında güncellenir, bu nedenle kapsam için üyenin kendi kulübünün kuralları esas alınır.
Önce Öde Kuralı
P&I'ın temel ilkelerinden biri önce öde (pay to be paid) kuralıdır. Üye, kapsamdaki bir tutarı önce kendi kaynağından ödemiş olmalıdır. Kulübün yükümlülüğü üyeye karşıdır, üçüncü kişiye karşı değildir. İngiltere Lordlar Kamarası 1990'da Fanti ve Padre Island davalarında üçüncü kişilerin kulübe doğrudan başvuramayacağını kabul etmiştir.[4]
Kuralın istisnaları zamanla artmıştır. Kulüp kuralları gemi adamı taleplerinde şartı 2009'dan beri aramaz. İngiltere'de 2010 tarihli Üçüncü Kişilerin Sigortacıya Karşı Hakları Yasası, bu istisnayı 1 Ağustos 2016'dan sonraki taleplerde liman işçileri ve yolculara da taşımıştır. Fransa Yüksek Mahkemesi Aralık 2024'te, rıhtım hasarı gibi bazı haksız fiil olaylarında P&I kulübüne doğrudan dava açılabileceğini kabul etmiştir. İngiltere'de ise kural, Temmuz 2024 tarihli MS Amlin Marine NV v King Trader kararında etkili bir savunma olmayı sürdürmüştür.[4] Zorunlu sigorta sözleşmeleri de mağdura sigortacıya doğrudan başvuru imkânı tanır. Sonuç olaya ve uygulanacak hukuka göre değişir.
Hasar Süreci ve Teminat Mektubu
Kulüplerin limanlarda muhabirleri (correspondent) bulunur. International Group'un kılavuzu bu kişileri kulübün gözü ve kulağı olarak tanımlar. Muhabir olay yerine sörveyör ve avukat atanmasını sağlar, delillerin toplanmasına yardım eder.[5] Gemi bir alacak için tutuklandığında kulüp, hasar teminat kapsamındaysa teminat mektubu (letter of undertaking, LOU) düzenleyebilir. Alacaklı bu mektubu güvence olarak kabul ederse gemi serbest kalır, armatör de banka teminatı vermek zorunda kalmaz.[6] Bir mektubun kabulü alacaklının rızasına ve ülkenin uygulamasına bağlıdır. Türkiye'de örneğin kulüp mektubu tarafların anlaşmasıyla kabul edilebilir, mahkemenin öngördüğü asıl teminat türleri ise banka teminatı, nakit ve taşınmaz ipoteğidir.[7] Gemi tutuklamanın hukuki çerçevesi Deniz Hukuku yazısında anlatılmıştır.
Havuz ve Reasürans Yapısı
International Group kulüpleri büyük hasarları birbirleriyle paylaşır. Bu düzen, grup dışındaki sigortacıların sağlaması güç bir kapasite yaratır. 2026/27 poliçe yılı için yapı şöyledir.
| Kademe | Tutar (ABD doları) | Karşılayan |
|---|---|---|
| Kulüp payı | İlk 10 milyon | Hasarın geldiği kulüp |
| Havuz | 10 milyon üstü 90 milyon | 12 kulüp ortak |
| GXL Katman 1 | 100 milyon üstü 650 milyon | Reasürans piyasası ve özel yerleştirmeler |
| GXL Katman 2 | 750 milyon üstü 750 milyon | Reasürans piyasası |
| GXL Katman 3 | 1,5 milyar üstü 850 milyon | Reasürans piyasası |
| Toplu aşım (collective overspill) | 2,35 milyar üstü 1 milyar | Kulüpler topluca |
Kaynak: International Group, 2026/27 GXL yapısı.[8]
Tabloyu okumak için bir örnek yararlıdır. 500 milyon dolarlık bir hasarda ilk 10 milyonu üyenin kulübü, sonraki 90 milyonu 12 kulüp ortaklaşa, kalan 400 milyonu da GXL Katman 1 karşılar. 3 milyar dolarlık bir hasar ise 2,35 milyar doların üzerindeki bölümüyle toplu aşım kademesine girer.
Bazı kaynaklarda hâlâ 13 kulüp sayısı geçer, oysa North ile Standard Club 2023'te NorthStandard adıyla birleşmiştir. Bugünkü 12 üye şunlardır: American Club, Britannia, Gard, Japan P&I, London P&I, NorthStandard, Shipowners, Skuld, Steamship Mutual, Swedish Club, UK P&I ve West of England. Grup dışında sabit primli sigortacılar da vardır. Sabit primli teminatta ek prim istenmez.[9] Limit ve kabul edilebilirlik ise sigortacıdan sigortacıya değişir.
Zorunlu Sigorta Hükümleri
Bütün gemiler için P&I yaptırmayı tek başına emreden evrensel bir metin yoktur. Ancak birçok sözleşme belirli riskler için sigorta ve devlet belgesi ister. Kulüpler üyelerine bu belgelerin alınmasını sağlayan mavi kartları verir.
| Düzenleme | Konu | Kapsam |
|---|---|---|
| CLC 1992 | Petrol kirliliği | Dökme petrol taşıyan gemiler |
| Bunker Sözleşmesi 2001 | Yakıt kirliliği | 1.000 GT üzeri gemiler |
| Nairobi Sözleşmesi 2007 | Enkaz kaldırma | 300 GT ve üzeri gemiler |
| AB Direktifi 2009/20 | Deniz alacakları | 300 GT ve üzeri gemiler |
| MLC 2006 (2017 değişiklikleri) | Terk edilme, ölüm ve uzun süreli sakatlık | MLC kapsamındaki gemiler |
MLC değişiklikleri 18 Ocak 2017'de yürürlüğe girmiştir ve gemide mali güvence belgesi bulundurulmasını ister. Kulüpler bu belgeleri üyelerine verir. Terk edilme durumunda ödenen ücret ve dönüş masrafı normal P&I teminatının parçası değildir, kulüp ödediğini üyeden geri ister.[10]
Türkiye'deki Uygulama
Türkiye, Nairobi Sözleşmesi'ne taraf değildir. Enkaz kaldırma konusu Limanlar Kanunu ve TTK ile düzenlenir.[7] Denizcilik Genel Müdürlüğü'nün 9 Ocak 2025 tarihli ek talimatı ise Bakanlığın listesinde bulunmayan sigortacıların P&I poliçelerini kabul etmemektedir. Listede olmayan sigortacı şartları karşılayıp 20 Şubat 2025'ten itibaren Liman Yönetim Bilgi Sistemi'ne kaydolmalıdır, aksi hâlde sigortaladığı gemi Türk limanına giremez. Düzenleme, poliçesi sonradan iptal edildiği anlaşılan gemilerle ilgili kazaların ardından gelmiştir.[11] Aralık 2022'de de Türkiye'nin Boğazlar'dan geçen tankerlerden istediği ek sigorta teyidi nedeniyle tankerler Boğaz girişlerinde beklemiştir.[12] Güncel şartlar için kulübün yerel muhabirine başvurmak gerekir.
Üyelik ve Sektördeki Yeri
Kulübe kabulde geminin klası ve bayrağı önem taşır. Kulüp, üyeyi kendi kurallarına göre değerlendirir, ağır hasar geçmişi de prime yansır. Yaptırım uygulamaları sigorta sorusunu güncel tutmuştur: bir geminin gerçekten kimin tarafından sigortalandığı, limanların ve karşı tarafların sıkça sorduğu bir konu hâline gelmiştir. Yakıt ikmalinde görülen kalite uyuşmazlıkları da çoğu kulüpte ayrı bir sınıf olan savunma teminatıyla (freight, demurrage and defence, FD&D) ilgilidir. Fuel oil ve gas oil tedariki öncesinde geminin belgelerinin düzenli olması bu nedenle işi kolaylaştırır.
Sık sorulan sorular
P&I nedir?
P&I, armatörün üçüncü kişilere karşı hukuki sorumluluklarını karşılayan deniz sigortasıdır. Yük, yaralanma, kirlilik, enkaz kaldırma ve çatma sorumluluğunu kapsar.
P&I ne demek?
Protection and indemnity, yani koruma ve tazmin demektir. Koruma ilk kulüplerin üstlendiği can kaybı ve çatma sorumluluğunu, tazmin ise 1874'te eklenen yük sorumluluğunu anlatır.
P&I kulübü nedir?
Armatör ve kiracı üyelerinin ortak sahibi olduğu, kâr amacı gütmeyen karşılıklı sigorta birliğidir. Üye aynı anda hem sigortalı hem de kulübün ortağıdır.
P&I zorunlu mu?
Evrensel tek bir zorunluluk yoktur, ancak CLC, Bunker ve Nairobi sözleşmeleri, AB Direktifi 2009/20 ve MLC belirli riskler için sigorta ya da mali güvence ister.
Kaç P&I kulübü var?
International Group'ta 12 kulüp vardır. Grup dışında da kulüpler ve sabit primli sigortacılar bulunur.
H&M ile P&I arasındaki fark nedir?
H&M geminin kendi hasarını, P&I ise armatörün başkalarına ödemesi gereken tutarları karşılar.
P&I neleri karşılamaz?
Geminin kendi hasarı tekne ve makine sigortasının konusudur. Savaş riski ayrı poliçeyle sağlanır, kural kitabında sayılmayan riskler de kurul kararı olmadıkça kapsam dışında kalır.
Kaynaklar
- International Group of P&I Clubs. About.
- Wikipedia. Protection and Indemnity Insurance. İkincil kaynak olarak kullanılmıştır.
- Gard. Protection and Indemnity (P&I) Cover.
- UK P&I Club. Pay to Be Paid Rule, 3 Nisan 2025.
- International Group of P&I Clubs. Guidelines for Correspondents, 2014.
- Gard. Shipowner's Hero: Club Letter of Undertaking.
- The Legal 500. Türkiye: Shipping, karşılaştırmalı rehber.
- International Group of P&I Clubs. The International Group Pooling and GXL Structure for the 2026/27 Policy Year.
- Skuld. Renewal Update 2, Policy Year 2026/27; International Group of P&I Clubs. Group Clubs.
- Swedish Club. International Group MLC FAQs for Members.
- Lockton. Change in Mandatory Insurance Requirements for Vessels Calling at Turkish Ports, 15 Haziran 2025.
- Cyprus Mail. Why Are Oil Tankers Stuck in Turkish Waters, 9 Aralık 2022.
