Exxon Valdez Tanker Kazası ve Sonuçları

Exxon Valdez kazası, ham petrol tankerinin 24 Mart 1989 gecesi Alaska'da Prince William Sound'daki Bligh Resifi'ne oturmasıyla gerçekleşen büyük petrol sızıntısıdır. Sekiz kargo tankı yırtıldı ve yaklaşık 258.000 varil, yani 10,8 milyon galon (41 milyon litre) ham petrol denize aktı.^[1][2] Yaklaşık 2.100 kilometrelik kıyı etkilendi. Kaza dökülen miktarla listelerin başında yer almaz, ama ABD'nin 1990'da Oil Pollution Act'i çıkarmasına yol açtı ve tek cidarlı tankerin sonunu getirdi.^[2]

1986-1989Gemi ve Sefer

Exxon Valdez, San Diego'daki National Steel tersanesinde Exxon Shipping için yapıldı ve 11 Aralık 1986'da teslim edildi. 301 metre (987 fit) boyunda, 214.861 DWT'lik tek cidarlı bir tankerdi ve ABD'nin batı kıyısında o güne kadar yapılmış en büyük gemiydi. Normal mürettebatı 19 kişiydi.^[1]

Gemi Kuzey Yamacı'ndan Trans-Alaska boru hattıyla gelen petrolü Valdez terminalinden alıp Kaliforniya'ya taşıyordu. 22 Mart gecesi 23.35'te terminale yanaştı. Ertesi gün 05.05'te yükleme başladı ve 19.24'te bitti. Bu seferin varış limanı Long Beach'ti.^[1][2]

23 Mart 1989Karadaki Gün

Kaptan Joseph Hazelwood 42 yaşındaydı. Exxon'da 1968'de üçüncü zabit olarak başlamış, 1980'de kaptan olmuştu ve Prince William Sound'dan yüzden fazla kez geçmişti. Alkol tedavisi görmüştü, 1985 ve 1988'de iki kez alkollü araç kullanmaktan hüküm giymişti.^[1]

Hazelwood 23 Mart sabahı, yükleme sürerken başmühendis ve telsiz zabitiyle karaya çıktı. Terminal kapısından 10.59'da geçtiler. Acentede iş görüştüler, öğle yemeği yediler ve öğleden sonra kasabadaki bir bara gittiler. Başmühendis ve telsiz zabiti, Hazelwood'un burada alkol aldığını anlattı. Yanlarındakilerin anlatımına göre 19.00 dolayında pizza söyleyip yandaki barda birer içki daha içtiler. Taksi 20.24'te terminal kapısına geldi. Taksi şoförü ve güvenlik görevlileri kimsenin sarhoş görünmediğini söyledi.^[1]

Üçüncü zabit Gregory Cousins bu sırada gemideydi. Yükleme sırasında ikinci zabitle dönüşümlü olarak altı saat çalışıp altı saat dinleniyordu. Gece 01.00'de uyumuş, sabah 07.20'de kaldırılmıştı ve öğleden sonra 13.00 ile 13.50 arasında kestirmişti. Köprüüstüne dönmeden hemen önce onunla konuşan pompacı, yorgun göründüğünü söyledi.^[1]

24 Mart 1989Bligh Resifi Gecesi

Son halat 21.12'de iskeleden alındı ve gemi 1.263.000 varil yükle hareket etti. Kumandada devlet kılavuzu vardı. Hazelwood köprüüstünden 15 ile 20 dakika sonra ayrıldı. Gemi, Valdez Boğazı'nı 6 knotla geçti ve Rocky Point'teki kılavuz istasyonuna yaklaşırken Hazelwood geri çağrıldı. Kılavuz 23.24'te gemiden indi.^[1]

Hazelwood 23.25'te Sahil Güvenlik Trafik Merkezi'ne hızı 16 knota çıkaracağını bildirdi. Columbia Buzulu'ndan kopan buzlar giden hat üzerindeydi ve radarda görünüyordu. Gemiyi trafik şeridinden çıkarıp gerekirse gelen şeride geçeceğini söyledi, merkez başka trafik olmadığını belirtti. 23.31'de rotayı 200 dereceye aldı, 23.39'da 180 dereceye döndü. Bu rota gemiyi şeritlerin dışına, Bligh Resifi'ne doğru götürüyordu. Rotayı tutturduktan sonra dümenci gemiyi otomatik pilota aldı, makine de yavaş yavaş seyir devrine çıkarıldı.^[1]

Hazelwood mesaj göndermesi gerektiğini söyleyerek 23.52'de köprüüstünden ayrıldı. Cousins'e, Busby Adası Feneri tam iskele bordasına geldiğinde gemiyi şeride döndürmesini söyledi. Exxon'un kuralına göre bu koşullarda köprüüstünde kaptan ya da birinci zabit bulunmalıydı ve Cousins'in bu sular için kılavuzluk belgesi yoktu. 23.50'de vardiyası bitmesi gereken Cousins, ikinci zabit Lloyd LeCain'i uyandırmadı ve buzlar aşılana kadar kalmaya karar verdi. Dümene gemici Robert Kagan geçti. Cousins'in anlatımına göre otomatik pilotu bu sırada öğrendi ve gemiyi elle dümene aldı.^[1][2]

Cousins 23.55'te Busby Adası Feneri'nden kerteriz aldı ve haritaya işlemek için harita odasına geçti. Gözcü bu sırada sancak kanadındaydı. Sancak baş omuzluğunda 5 saniyede bir çakan kırmızı bir ışık gördü, içeri girip bildirdi. Bu, Bligh Resifi şamandırasıydı. Doğru rotadaki bir gemi için ışık iskeleden görünmeliydi. Cousins bildirimi olağan bir tavırla aldı, çünkü şamandırayı radarda zaten görmüştü.^[1][2]

Cousins bir dakika kadar sonra sancağa 10 derece dümen istedi, dümenin ibresine bakmadı ve Hazelwood'a telefon edip dönüşe başladığını bildirdi. Konuşma bir buçuk dakika sürdü ve bu sırada arkası dümen göstergesine dönüktü. Radara döndüğünde geminin başının değişmediğini gördü. Gözcü bir kez daha geldi ve ışığın artık 4 saniyede bir çaktığını söyledi. Cousins 20 derece, ardından tam sancak dümen istedi. Cousins'in anlatımına göre geminin kıçı hâlâ Busby Feneri'nin beyaz sektöründeydi. NTSB ise geminin birkaç dakikadır fenerin resifi gösteren kırmızı sektöründe olduğunu, bunu Cousins'in de gözcünün de fark etmediğini yazdı. Cousins yeniden telefon etti ve Hazelwood'a, "Sanırım başımız ciddi dertte" dedi.^[1]

Konuşma biterken gemi dibe değdi. Cousins 40 ile 50 saniye sonra yaklaşık 10 saniye süren sert sarsıntılar hissetti ve kıç tarafın da oturmaması için tam iskele dümen istedi. Kaza saatini geminin jurnali 00.04, Cousins 00.05 olarak verdi. NTSB, rota kaydedicinin baş açısına bakarak 00.09'u kabul etti.^[1]

Karaya Oturduktan Sonraki İlk Saatler

Birinci zabit James Kunkel kargo kontrol odasına koştu. Orta ve sancak kargo tankları hızla boşalıyordu, boş olan balast tankları doluyordu. 00.30'a varmadan Hazelwood'a yaklaşık 115.000 varil kaybedildiğini söyledi. Bilgisayarda yaptığı hesapta geminin dengesi yeterli, ama gövde gerilmeleri sınırın üzerindeydi ve gemiyi yerinden oynatmamayı önerdi.^[1]

Hazelwood 00.27'de trafik merkezine geminin karaya oturduğunu ve petrol sızdırdığını bildirdi. Sahil Güvenlik 00.30'da limanı kapattı. Hazelwood 00.35'te makineyi yeniden çalıştırdı ve gemiyi resiften kurtarmaya çalıştı. 01.07'de liman başkanı telsizle aradığında "resiften çıkmaya çalışıyoruz" dedi, liman başkanı acele etmemesini söyledi. Makine 01.41'de durduruldu. Gemi saat 03.35'te Sahil Güvenlik görevlileri çıktığında hâlâ resifteydi. Hazelwood onlara yaklaşık 138.000 varilin gittiğini söyledi.^[1]

Müdahale planı terminaldeki Alyeska konsorsiyumuna aitti. Plan, 200.000 varillik bir döküm için müdahale barcının 5 saat içinde yerinde olmasını öngörüyordu. Barç ise ocak ayındaki bir işten sonra boşaltılmış, şubat fırtınasında hasar görmüştü ve yeniden yüklenmesi gerekiyordu. Terminalden 11.37'de ayrıldı ve 14.30'da bölgeye vardı, yani kazadan 14 saat sonra.^[1] Sabah 07.27'de havalanan helikopter 4 ile 5 mil uzunluğunda bir petrol tabakası gördü. Boşaltma için çağrılan Exxon Baton Rouge akşam 20.10'da yanaştı ve kalan yükün aktarılması 25 Mart sabahı başladı.^[1]

Dispersan da sorun oldu. Kaza gününde helikopterle atılan dispersan hedefi tutturamadı. Exxon, Alaska'nın izni 26 Mart gecesine kadar geciktirdiğini iddia etti, eyalet bunu reddetti. Yaklaşık üç gün süren sakin havanın ardından fırtına çıktı ve petrolü Knight Adası kıyılarına taşıdı.^[2]

1989 SonrasıTemizlik ve Prince William Sound'da Yaşam

Temizlikte 11.000'den fazla Alaskalı çalıştı. Petrol 2.100 kilometrelik kıyıya ulaştı, bunun 320 kilometresi ağır ya da orta derecede kirlendi. Sıcak suyla yüksek basınçlı yıkama, kıyıdaki canlı toplulukları da öldürdü. Çıkan petrol toplamın yaklaşık %10'uydu. Exxon'un yalnız 1989'daki temizlik harcaması yaklaşık 1,85 milyar dolardı, kaybolan yükün değeri ise 3,4 milyon dolar olarak hesaplanmıştı.^[1][2]

Temizlik yalnız 1989'da yaklaşık 1,85 milyar dolar tuttu, kaybolan yükün değeri 3,4 milyon dolardı.

İlk kayıplar 100.000 ile 250.000 deniz kuşu, en az 2.800 deniz samuru, yaklaşık 300 liman foku, 247 kel kartal ve 22 katil balina oldu.^[2] Balıkçılık kapandı. Ringa stoku 1993'te çöktü ve geri dönmedi.^[3] NOAA'nın aktardığı 2001 taraması, kumsal yüzeyinin altında yaklaşık 7,8 hektarlık alanda petrol buldu. Güncellenmiş model kalan miktarı dökülen petrolün %0,6'sı olarak hesapladı ve belirgin bir değişim için onlarca yıl gerektiğini söyledi.^[4] Katil balinaların AT1 grubu 1984'te 22 hayvandı, 2004'te sekiz ya da dokuz kalmıştı ve yavru vermiyordu.^[5]

1990NTSB Raporu ve Sorumluluk

Hazelwood'dan kan örneği kazadan yaklaşık on saat sonra, 10.50'de alındı ve %0,061 alkol çıktı. Üçüncü zabit, dümenci ve gözcünün testleri temizdi.^[1] Exxon, Hazelwood'u işten çıkardı ve kamuoyu suçu ona yükledi. Ulusal Ulaşım Güvenliği Kurulu (NTSB) 1990'daki raporunda beş olası sebep saydı. Üçüncü zabit yorgunluk ve aşırı iş yükü yüzünden gemiyi doğru yönetememişti. Kaptan alkolün etkisiyle gerekli seyir vardiyasını kurmamıştı. Exxon uygun bir kaptan ve dinlenmiş, yeterli sayıda mürettebat sağlamamıştı. Sahil Güvenlik etkili bir Gemi Trafik Hizmeti kurmamıştı. Kılavuzluk hizmeti de yetersizdi.^[1]

Bulgularda Exxon'un fazla mesai raporlarıyla oynadığı, kaptanın tedavi sonrası alkol durumunu izlemediği ve kalkışta köprüüstünü tutacak dinlenmiş zabit bulunmadığı yazıyordu. Kurul, buzdan kaçmak için şeritten çıkma kararını makul buldu, kaptanın köprüüstünü bırakmasını ise uygunsuz buldu.^[1]

1990-2009Mahkemeler

Hazelwood 1990'da Anchorage'da yargılandı. 21 tanık onu sarhoş görmediğini söyledi. Jüri onu üç ağır suçlamadan akladı, ihmal yoluyla petrol dökmekten hüküm verdi. 50.000 dolar para cezası ve 1.000 saat kamu hizmeti aldı. 2009'da Alaskalılardan özür diledi ve 21 Temmuz 2022'de 75 yaşında öldü.^[2][6]

Exxon 1991'de federal hükümet ve Alaska ile anlaşarak 150 milyon dolar ceza (125 milyonu işbirliği nedeniyle silindi), 100 milyon dolar tazminat ve on bir taksitte ödenen 900 milyon dolarlık hukuk uzlaşması kabul etti.^[3] Balıkçıların davası daha uzun sürdü. Anchorage jürisi 1994'te 287 milyon dolar gerçek zarar ve 5 milyar dolar cezai tazminata hükmetti. Temyiz bunu 2,5 milyar dolara indirdi. Yüksek Mahkeme 25 Haziran 2008'de cezai tazminatı gerçek zararla bire bir oranda sınırladı ve tutar 507,5 milyon dolara düştü. Exxon'un ödemesi Aralık 2009'da bitti, davacıların bir kısmı o güne kadar ölmüştü.^[2][7]

1990OPA 90 ve Çift Cidar

Kongre Ağustos 1990'da Oil Pollution Act'i çıkardı. Yasa armatöre mali güvence ve müdahale planı şartı getirdi, ABD sularına girecek yeni tankerlerde çift cidarı zorunlu kıldı ve tek cidarlıların 1 Ocak 2015'e kadar kaldırılmasını öngördü.^[2][8] Sahil Güvenlik'in bir çalışması, çift cidarın Exxon Valdez dökümünü %60 azaltacağını hesaplamıştı.^[2] Yasanın bir de özel maddesi vardı. 22 Mart 1989'dan sonra 1 milyon galondan fazla döken gemiler Prince William Sound'a giremiyordu. Exxon bunu dava etti ve 2002'de federal temyiz mahkemesinde kaybetti.^[2]

Dünyanın geri kalanı da aynı yöne gitti. IMO 1992'de MARPOL'de yaptığı değişiklikle yeni tankerlere çift cidar şartı koydu, P&I kulüpleri ABD riskini yeniden fiyatladı. Dinlenme saatleri ve mürettebat düzeni sonraki yıllarda liman devleti kontrolünün baktığı başlıklara girdi. OPA 90'ın mali güvence şartı yalnız tankerleri kapsamaz. ABD sularına giren 300 GT üzerindeki yük gemileri de tanklarındaki gemi yakıtı için bu güvenceyi belgelemek zorundadır.

2012Geminin Son Durumu

Tanker 10 Temmuz 1989'da San Diego'ya çekildi. 1.600 kısa ton çelik değiştirildi, onarım 30 milyon dolar tuttu ve Haziran 1990'da Exxon Mediterranean adıyla denize döndü. OPA 90 yüzünden Alaska'ya gidemedi. Birkaç kez daha ad değiştirdi, Ağustos 2012'de Hindistan'ın Alang sahilinde karaya çekilip söküldü.^[2]

Sık sorulan sorular

Exxon Valdez kazası nedir?

Exxon Valdez kazası, ham petrol tankerinin 24 Mart 1989'da Alaska'da karaya oturmasıyla gerçekleşen büyük petrol sızıntısıdır.

Exxon Valdez kazasında kaptan neredeydi?

Kamarasındaydı. Joseph Hazelwood 23.52'de köprüüstünden ayrılmıştı ve gemiyi üçüncü zabit Gregory Cousins yönetiyordu. Kaza anında Cousins onunla telefonda konuşuyordu.

Exxon Valdez ne kadar petrol döktü?

Yaklaşık 258.000 varil, 10,8 milyon galon. Gemide 1,26 milyon varil vardı ve yükün yaklaşık beşte biri kayboldu.

Kaynaklar

1. National Transportation Safety Board. Grounding of the U.S. Tankship Exxon Valdez on Bligh Reef, NTSB/MAR-90/04, 1990.
2. Wikipedia. Exxon Valdez Oil Spill.
3. Chugach Regional Resources Commission. Exxon Valdez.
4. NOAA Fisheries. Lingering Oil from the Exxon Valdez Spill.
5. Reuters. Alaska Orca Pod to Get Special Protection, NBC News, 4 Haziran 2004.
6. Exxon Valdez Capt. Joseph Hazelwood Dies at 75, Associated Press, Eylül 2022.
7. NPR. Supreme Court Cuts Damages in Exxon Valdez Spill, 25 Haziran 2008.
8. gCaptain. Final Farewell to Single Hull Oil Tankers.