Sıvılaştırılmış Petrol Gazı (LPG) ve Kullanım Alanları
LPG'nin kimyası ve fiziksel özellikleri, üretim kaynakları, LNG ile farkı, depolama ve deniz taşımacılığı, küresel talep, Türkiye'de otogaz, güvenlik ve çevresel etki.
LPG (sıvılaştırılmış petrol gazı), ağırlıklı olarak propan ve bütandan oluşan, düşük basınç altında ya da ılımlı soğutmayla sıvı hâlde tutulan yanıcı gaz karışımıdır. İki kaynaktan elde edilir: doğal gaz ve ham petrol üretimi sırasında ayrıştırılır ya da petrol rafinerilerinde yan ürün olarak çıkar. Dünya arzı 2024'te 370 milyon tonu aşmıştır.[1] Başlıca kullanım alanları konutlarda pişirme ve ısınma, petrokimya hammaddesi, motor yakıtı (otogaz) ve sanayidir.
Kimyasal Bileşim ve Fiziksel Özellikler
LPG, birkaç hidrokarbondan oluşan bir karışımın ticari adıdır. Propan (C₃H₈) ve bütan (C₄H₁₀) ana bileşenlerdir, karışımda izobütan ile az miktarda propilen ve bütilen de bulunabilir.[2] Bu iki gazın fiziksel farkı, ürünün iklime göre neden farklı karıştırıldığını açıklar.
| Özellik | Propan | n-Bütan |
|---|---|---|
| Kaynama noktası | −42 °C | −0,6 °C |
| Yaklaşık 21 °C'de buhar basıncı | 8,4 atm | 2,05 atm |
| Havaya göre bağıl buhar yoğunluğu | 1,55 | 2,11 |
| Havada alt ve üst patlama sınırı (hacimce) | %2,1 ile %9,5 | %1,6 ile %8,4 |
Kaynak: NIOSH Kimyasal Tehlikeler Cep Rehberi.[3][4] Değerler saf bileşenler içindir, ticari karışımlarda değişir.
Propan −42 °C'de kaynadığı için çok soğuk havada da buharlaşır. Bütan ise sıfıra yakın sıcaklıkta sıvı kalma eğilimindedir ve soğukta tüpten yeterli gaz vermez. Bu nedenle soğuk iklimlerde ve kış dönemlerinde karışımda propan oranı yükseltilir.[2] Sıvının yoğunluğu yaklaşık 0,50 ile 0,58 kg/L arasındadır, yani su üzerinde yüzer. Sıvı ile buhar arasındaki hacim oranı yaklaşık 250'de birdir ve taşıma kolaylığının kaynağı budur.[2]
FuelEU Maritime varsayılanlarında alt ısıl değer 46,0 MJ/kg olarak alınır. Aynı tabloda ağır yakıt için 40,5, LNG için 49,1 MJ/kg değerleri yer alır.[5]
Enerji ve Hacim Hesabı
LPG piyasada çoğunlukla kilogram ya da ton üzerinden satılır. Yoğunluk 0,54 kg/L alındığında 46,0 MJ/kg ısıl değer yaklaşık 25 MJ/L eder. Aynı hesapla LNG yaklaşık 22, ağır yakıt yaklaşık 40 MJ/L enerji taşır. LPG bu nedenle hacimsel enerji açısından LNG'ye yakın, ağır yakıttan ise belirgin biçimde uzaktır.
12 kg propan içeren bir tüp örnek olarak alınabilir. Tüpteki enerji 12 × 46,0 = 552 MJ, yani yaklaşık 153 kWh'tir. Sıvı hacmi yaklaşık 22 litredir ve bu hacim buharlaştığında yaklaşık 250 katına çıkarak 5,5 m³ gaz oluşturur. Yanma CO₂'si, ton başına 3,000 ton katsayısıyla yaklaşık 36 kg'dır.[2][5]
Tüp içindeki basınç sıcaklığa bağlıdır. Sıvı ve buhar birlikte bulunduğu sürece basınç, o sıcaklıktaki buhar basıncına eşit kalır. Saf propanda bu değer yaklaşık 21 °C'de 8,4 atm'dir ve tüp neredeyse boşalana kadar önemli ölçüde değişmez.[3] Basınç göstergesi bu nedenle kalan miktarı göstermez. Kalan miktar tüpün tartılmasıyla belirlenir.
Üretim Kaynakları
Doğal gaz kuyudan çıktığında metanın yanında etan, propan, bütan ve daha ağır bileşenler de taşıyabilir. Gaz işleme tesislerinde bu bileşenler ayrılır, propan ve bütan LPG olarak satılır. Ham petrol üretiminde de benzer gazlar açığa çıkar. Rafinerilerde ise LPG, damıtma ve kraking gibi işlemlerin hafif ürünü olarak oluşur. Rafineri süreci Petrol Rafinerisi yazısında anlatılmıştır.
Argus'un Dünya Sıvı Gaz Birliği (WLGA) için hazırladığı istatistik derlemesine göre 2024'te küresel arz yaklaşık 11 milyon ton artarak 370 milyon tonu geçmiştir. ABD üretimi 110 milyon ton, Orta Doğu üretimi 52,5 milyon tondur.[1] Kuzey Amerika, 2024'teki arz artışının yaklaşık üçte ikisini sağlamıştır.[9] LPG'nin ticari geçmişi ise 1910'a uzanır. Amerikalı kimyager Walter Snelling o yıl benzinden propanı ayırmış, ilk ticari ürünler 1912'de çıkmıştır.[2]
Doğal Gaz ve LNG ile Fark
Doğal gazın büyük bölümü metandır ve metan ortam sıcaklığında basınçla sıvılaştırılamaz. Bu nedenle LNG yaklaşık −162 °C'ye soğutulur. Propan ve bütan ise daha ağır moleküllerdir ve sıradan çelik tüpte oda sıcaklığında sıvı kalırlar. Altyapı farkı buradan doğar: LPG küçük tüplerle tek tek eve kadar ulaşabilir, LNG'nin dağıtımı ise kriyojenik tank ve terminal gerektirir.
| Özellik | LPG | LNG |
|---|---|---|
| Ana bileşen | Propan, bütan | Metan |
| Sıvı tutma yöntemi | Basınç ya da ılımlı soğutma | Kriyojenik soğutma |
| Taşıma sıcaklığı (atmosfer basıncında) | Propan için yaklaşık −42 °C | Yaklaşık −162 °C |
| Buhar davranışı | Havadan ağır, alçakta birikir | Isındıktan sonra yükselir |
| Alt ısıl değer | 46,0 MJ/kg | 49,1 MJ/kg |
| Yanma CO₂'si | Yaklaşık 65 ile 66 g/MJ | Yaklaşık 56 g/MJ |
Kaynak: NIOSH; FuelEU varsayılan değerleri.[3][4][5]
Depolama ve Taşıma
Sıvı LPG ısındıkça genleşir. Tüp ve tankların tamamen doldurulmamasının nedeni budur. Sıvının genleşeceği boşluk bırakmak için tüpler genellikle hacminin %80 ile %85'ine kadar doldurulur.[2] Tüp ve dökme tanklar evlere ve küçük işletmelere hizmet eder. Terminallerde ise büyük basınçlı küreler ya da atmosfer basıncında çalışan soğutmalı tanklar kullanılır.
Denizde üç ana gemi tipi vardır. Tam basınçlı küçük gemiler yükü ortam sıcaklığında tutar. Yarı soğutmalı gemiler, propanı örneğin −10 °C ve 8,5 kg/cm² civarında taşır ve hem basınçlı hem soğutmalı terminallerle çalışabilir. Tam soğutmalı gemiler ise yükü atmosfer basıncına yakın koşulda taşır. Bu sınıfın en büyüğü olan VLGC gemilerinde kapasite 80.000 m³ düzeyine ulaşır. BW Gemini bunun bir örneği olarak 84.134 m³ kapasitelidir.[6][7] Lloyd's Register'a göre dünyada 1.600'den fazla LPG taşıyıcısı faaliyet göstermekte ve 2025'te deniz yoluyla LPG ticareti 145 milyon tonla rekor kırmıştır.[8]
Tüketim Alanları
2024'te küresel talep ilk kez 366 milyon tonu aşmıştır. On yıl öncesine göre artış yaklaşık 100 milyon tondur. En büyük tüketici yaklaşık 86 milyon tonla Çin'dir, onu 47 milyon tonla ABD ve 33,4 milyon tonla Hindistan izler.[1] Bu üç ülkede talebin yapısı birbirinden farklıdır.
Çin'de büyümenin başlıca kaynağı petrokimyadır. Propan ve bütan, plastik üretiminin temel ara ürünleri olan propilen ve etilen için hammadde olarak kullanılır. Çin'in toplam LPG talebi 2024'te 5,1 milyon ton (%6,3) artmış, ülkeye aynı yıl yılda 4,1 milyon tonluk propan dehidrojenasyon (PDH) kapasitesi eklenmiştir.[1][9] Hindistan'da ise talebin çoğu konutlardandır. Ülke 2024'te konut LPG tüketiminde 27,8 milyon tonla Çin'i geçerek dünya birincisi olmuştur.[9] Ticari tüketim (restoran, otel, küçük işletme) yaklaşık 20 milyon tonla toplam talebin %5'idir.[1] Sanayide fırınlar, tarımda kurutma ve şebeke gazının ulaşmadığı kırsal bölgelerde ısınma diğer kullanım alanlarıdır.
Propan ayrıca soğutucu akışkan olarak R-290 adıyla kullanılır. Ozon tabakasına zarar vermez ve küresel ısınma potansiyeli düşüktür, ancak yanıcı olduğu için sistem tasarımı bu özelliğe göre yapılır.[2]
Otogaz ve Türkiye
Otogaz, LPG'nin içten yanmalı motorlarda yakıt olarak kullanılan biçimidir. Türkiye bu alanda dünyanın en büyük pazarlarındandır. Argus verilerine göre 3,3 milyon tonluk talebiyle Türkiye, 3,5 milyon tonluk Rusya'nın ardından ikinci sıradadır. Araç filosu Argus tablosunda 4,9 milyon, sektör temsilcilerine göre 5,3 milyon olarak verilir. Otogaz istasyonu sayısı yaklaşık 10.100'dür.[1]
Türkiye'nin LPG talebi büyük ölçüde otogaza dayanır. EPDK'nın Aralık 2025 sektör raporuna göre o ayki 321.793 tonluk satışın %81,63'ü otogaz, %14,68'i tüplü ve %3,68'i dökme LPG'dir. Aynı ay ithalat 315.339 ton olmuştur.[10] Bu paylar tek bir aya aittir, ancak otogazın ağırlığını gösterir. Argus'a göre Türkiye'de elektrikli araçlar yeni araç satışlarının yaklaşık %30'una ulaşmıştır ve bu eğilim otogaz talebinin geleceğini etkileyebilecek bir etkendir.[1]
Güvenlik
LPG'nin başlıca riski buharının havadan ağır olmasıdır. Propan buharı havanın 1,55, bütan buharı 2,11 katı yoğunluktadır.[3][4] Sızan gaz bu nedenle dağılmak yerine bodrum, kanal ya da gemide sintine gibi alçak yerlerde birikir. Propan için patlama aralığının alt sınırı hacimce %2,1'dir ve metanın %5 değerinden daha düşüktür. Yani daha az gaz birikmesi tehlikeli bir karışım oluşturabilir.
Saf propan ve bütan kokusuzdur. Sızıntının fark edilebilmesi için tüketici ürünlerine genellikle etil merkaptan gibi koku veren maddeler eklenir.[2] Yüksek derişimde gaz, kapalı alanda oksijeni azaltarak boğulmaya yol açabilir. Sıvı LPG ile cilt teması ise hızlı buharlaşma nedeniyle soğuk yanığı oluşturur. Tesislerde gaz dedektörlerinin alçak noktalara yerleştirilmesi ve havalandırmanın buna göre tasarlanması bu nedenlerle önemlidir.
Çevresel Etkiler
LPG yanarken kömür ve ağır yakıta göre daha az partikül ve kükürt oksit oluşturur. Yanma CO₂'si, FuelEU varsayılan değerleriyle propan için 65,2, bütan için 65,9 g/MJ'dür. Bu değer ağır yakıtın 76,9 değerinin altında, LNG'nin 56,0 değerinin üzerindedir.[5] Yine de LPG fosil bir yakıttır.
Yenilenebilir hammaddeden üretilen biyo LPG, fosil LPG ile kimyasal olarak aynıdır ve mevcut ekipmanda kullanılabilir. Hammaddeye göre %80'e varan salım azaltımı bildirilmektedir.[8] Ancak yenilenebilir LPG ve DME kapasitesi 2024 sonunda yılda yalnızca 480.000 tondu, bu da küresel arzın çok küçük bir kısmıdır.[1]
LPG arzı jeopolitik gelişmelerden de etkilenir. 2026'daki Körfez çatışmasında Katar'daki LNG ile birlikte kondensat ve LPG üretimi de zarar görmüştür.[11] Gemilerde yakıt olarak kullanımı ise Gemilerde Alternatif Yakıt Olarak LPG yazısında ayrı olarak ele alınmıştır.
Sık sorulan sorular
LPG nedir?
LPG (sıvılaştırılmış petrol gazı), ağırlıklı olarak propan ve bütandan oluşan, düşük basınç altında ya da ılımlı soğutmayla sıvı hâlde tutulan yanıcı gaz karışımıdır.
LPG ile doğal gaz aynı mıdır?
Hayır. Doğal gaz çoğunlukla metandır. LPG ise propan ve bütandır, buharı havadan ağırdır ve basınçla sıvılaştırılabilir.
LPG neden kokar?
Saf propan ve bütan kokusuzdur. Sızıntının fark edilmesi için ürüne koku veren madde eklenir.
LPG tüpü neden tamamen doldurulmaz?
Sıvı ısındıkça genleşir. Bu nedenle tüpler genellikle hacminin %80 ile %85'ine kadar doldurulur.
Otogaz ile LPG arasında fark var mıdır?
Otogaz, motor yakıtı olarak satılan LPG'nin adıdır.
Kaynaklar
- Argus Media. Q&A: Global LPG Growth Defies 2024 Headwinds, 16 Eylül 2025 (WLGA istatistik derlemesi).
- Wikipedia. Liquefied Petroleum Gas (ikincil kaynak).
- ABD Ulusal İş Güvenliği ve Sağlığı Enstitüsü (NIOSH). Pocket Guide to Chemical Hazards: Propane.
- ABD Ulusal İş Güvenliği ve Sağlığı Enstitüsü (NIOSH). Pocket Guide to Chemical Hazards: n-Butane.
- Avrupa Komisyonu. Guidance on the FuelEU Maritime Regulation for Shipping Companies, 8 Ekim 2025; Regulation (EU) 2023/1805, Ek II.
- Wikipedia. Gas Carrier (ikincil kaynak).
- MarineLink. World's First LPG-Fueled Gas Carrier, 4 Kasım 2020.
- Lloyd's Register. LPG Highlighted as a Practical Pathway to Accelerate Decarbonisation, Basın Bildirisi, Mayıs 2026.
- Butane/Propane News. A Roundup of 2025 Global LPG Dynamics, 28 Ekim 2025.
- Hisse.net. LPG İthalatı 2025 Sonunda Yüzde 18'in Üzerinde Arttı, 14 Şubat 2026 (AA, EPDK Aralık 2025 LPG Piyasası Sektör Raporu).
- Al Majalla. Can China's $3bn Loan to QatarEnergy Revive LNG Exports?, 2 Kasım 2026.
