Otonom Gemiler ve MASS Kodu
Otonom gemi, seyir ve işletme kararlarının bir bölümünü ya da tamamını insan müdahalesi olmadan yerine getirebilen gemidir.
Otonom gemi, seyir ve işletme kararlarının bir bölümünü ya da tamamını insan müdahalesi olmadan yerine getirebilen gemidir. IMO bu gemiler için ilk küresel kuralı, MASS Kodunu, Mayıs 2026'da kabul etti. Kod 1 Temmuz 2026'dan beri gönüllü olarak uygulanıyor, zorunlu sürümün 1 Ocak 2032'de yürürlüğe girmesi bekleniyor.[2] Japonya'da dört gemi 2026'da otonom seyir sertifikasıyla ticari hizmete girdi. Okyanus aşan ve içinde hiç mürettebat bulunmayan düzenli bir ticari gemi ise henüz yok.
Tesla'nın Teknesi
Fikir ticari denizcilikten çok daha eskidir. 1898'de New York'taki Madison Square Garden'da düzenlenen ilk Elektrik Sergisi'nde Nikola Tesla, kapalı bir su havuzuna küçük bir tekne koydu. Elindeki kumanda kutusuyla teknenin dümenini, pervanesini ve ışıklarını telsiz dalgalarıyla yönetti. Teknede kimse yoktu, kablo da bağlı değildi. Patent başvurusunu 1 Temmuz'da yapmış, 613.809 numaralı patenti aynı yılın 8 Kasım'ında almıştı. Bir yıl sonra Chicago'daki bir konferansta dalabilen gelişmiş bir sürümünü gösterdi.[1]
Köprüüstü Kumandası ve Küçülen Mürettebat
Ticari gemilerde otomasyon makine dairesinden başladı. 1961'de Mitsui O.S.K. Lines'ın Tamano tersanesinde yapılan yük gemisi Kinkasan Maru'da ana makine doğrudan köprüüstünden kumanda edilebiliyordu, mühendisler de makine dairesini merkezi bir kontrol odasından izliyordu. Japon gemi inşa mühendisleri derneği onu dünyanın ilk otomatik gemisi sayar.[10] Otomasyon ilerledikçe mürettebat küçüldü. 1900'lerde okyanus aşan bir yük gemisi yüzden fazla kişi isterken 1998'de 15 kişi yetebiliyordu.[11]
2010'larda sensör ve yapay zekâ gelişince iş köprüüstüne geldi. Gerekçeler aynı kaldı. Mürettebat bir kargo seferinin toplam maliyetinin %20 ile %30'unu tutuyor. 2018 tarihli bir Allianz çalışması deniz kazalarının %75 ile %96'sını insan hatasına bağlıyordu.[12] Rolls-Royce'tan Oskar Levander 2016'da bunun olup olmayacağının değil ne zaman olacağının konuşulduğunu söylüyordu.[12]
Falco ve Turku Merkezi
İlk somut gösteri bir Finlandiya feribotunda yapıldı. 3 Aralık 2018'de Finferries'in araba feribotu Falco, Rolls-Royce sistemleriyle Parainen'den Nauvo'ya kendi başına gitti. Gemide 80 davetli vardı. Dönüş seferi yaklaşık 50 kilometre uzaktaki Turku kent merkezinde kurulan operasyon odasından uzaktan yönetildi. Sistem sensör verisini yapay zekâyla birleştirip çevredeki nesneleri tanıdı ve çatışma önleme manevrası yaptı.[3] Hat kısaydı, su biliniyordu ve kaptan hazırda bekliyordu.
Yara Birkeland'ın Kısa Hattı
Yük tarafında en çok anılan gemi Norveç'teki Yara Birkeland oldu. Gübre şirketi Yara, Porsgrunn'daki fabrikasından Brevik limanına ürünlerini kamyonla taşıyordu. 2017'de Kongsberg ile elektrikli ve otonom bir konteyner gemisi planladı. Hedef, yılda 40.000 kamyon seferini kaldırmaktı. Norveç hükümeti maliyetin yaklaşık üçte birini karşıladı.[13]
120 TEU'luk gemi bu iki nokta arasında yaklaşık 7 deniz mili çalışıyor. 29 Nisan 2022'de Brevik'te vaftiz edildi ve mürettebatla işletmeye başladı, çünkü kurallar uzaktan kumandaya geçmeden önce iki yıl gemide mürettebat bulunmasını istiyordu.[13] Yara'nın aktardığına göre ilk tam otonom seferini Mart 2023'te, insan gözetiminde yaptı. Deneme takvimi 2024 sonuna uzanıyordu. Gemiyi rıhtıma bağlama işi hâlâ elle yapılıyor, robot kolların denemesi sürüyordu.[4] Bağlama bu gemide seyirden daha zor bir problem çıktı.
Sea Hunter ve Mayflower
Askeri taraf daha hızlı ilerledi. 7 Nisan 2016'da Portland'da vaftiz edilen 40 metrelik üç gövdeli Sea Hunter, DARPA'nın denizaltı izleme programı için yapıldı ve içinde yaşam mahalli bulunmayan bir gemi olarak kuruldu. Program 2018'de Deniz Araştırma Ofisi'ne geçti.[5]
Sivil tarafta en görünür deneme açık okyanusta yapıldı. ProMare ile IBM'in kurduğu 15 metrelik alüminyum tekne Mayflower Haziran 2021'de Plymouth'tan çıktı, mekanik arıza nedeniyle üç gün sonra döndü. 27 Nisan 2022'de yeniden yola koyuldu. Azor Adaları'nda onarım gördü, Mayıs sonunda jeneratör marş devresi arızalanınca rotasını Virginia'dan Halifax'a çevirdi ve Haziran başında oraya ulaştı. Son bölümü römorkörle yapıldı. Tekne güneş paneli ve yedek dizel jeneratörle çalışıyor, 10 knota kadar çıkıyor, yapımı da 1,3 milyon dolar tutmuştu.[6][7] Atlantik'i içinde kimse olmadan geçti, ama arızalanan parça yazılım değil marş devresiydi. Okyanusta makineyi kim onaracak sorusu buradan doğuyor.
Prism Courage ve Japonya
Mayflower ile aynı günlerde daha büyük bir deneme sürüyordu. SK Shipping'in LNG gemisi Prism Courage, 1 Mayıs 2022'de Teksas'ın Freeport limanından çıktı ve 2 Haziran'da Güney Kore'ye vardı. HD Hyundai'nin Avikus şirketinin sistemi yaklaşık 20.000 kilometrelik seferin kabaca yarısında seyri yönetti ve 100'den fazla gemiyle karşılaşmada rota değiştirdi. Kaptan ve zabitler gemideydi, limana yakın bölgelerde ve Panama Kanalı'nda işi kaptanlar yönetti.[7]
En uzun soluklu program Japonya'dan çıktı. Gerekçelerden biri kıyı taşımacılığındaki denizci eksikliğiydi. Nippon Vakfı Şubat 2020'de MEGURI2040 programını başlattı. Hedef 2040'a kadar kıyı filosunun yarısında otonom seyirdi. İlk aşamada beş grup altı gemiyle Ocak ve Mart 2022 arasında deneme seferi yaptı. Soleil adlı araba ve yolcu feribotu 17 Ocak 2022'de Shinmoji ile Iyonada arasındaki 240 kilometrelik seferi otonom sistemle tamamladı.[8][9][14]
İkinci aşamada işler ticari hizmete geçti. ClassNK dört gemiyi 2025 sonu ile 2026 başı arasında sınıflandırdı, Japon Ulaştırma Bakanlığı da otonom seyir sistemlerini onayladı. 134,9 metrelik yeni yapım konteyner gemisi Genbu, Kobe, Osaka, Nagoya, Yokohama ve Tokyo arasında çalışıyor. 173,8 metrelik ro-ro gemisi Hokuren Maru No. 2 sisli Kushiro ile Hitachi arasında sefer yapıyor. Feribot Olympia Dream Seto ile küçük konteyner gemisi Mikage de aynı süreçten geçti. Gemileri karadaki iki operasyon merkezi destekliyor.[14][15] Yayımlanan belgeler bu gemilerde kaç kişinin kaldığını söylemiyor. Vakfın kullandığı "Seviye 4" tanımı belirli bir bölgede ve belirli koşullarda insan müdahalesi olmadan seyir anlamına geliyor.[15]
IMO Kural Çalışması
Denemeler çoğalınca hukuki soru büyüdü, çünkü denizcilik kuralları gemide kaptan ve mürettebat olduğunu varsayıyordu. IMO'nun Deniz Güvenliği Komitesi Haziran 2017'de mevcut sözleşmeleri tarama kararı aldı. Tarama Mayıs 2021'de bitti.[16] Bu çalışma otonomiyi dört dereceye ayırdı. Birincide mürettebat gemidedir ve bazı işler otomatiktir. İkincide gemi uzaktan yönetilir, ama gemide müdahaleye hazır denizci vardır. Üçüncüde gemi uzaktan yönetilir ve gemide denizci yoktur. Dördüncüde geminin sistemi kararı kendi verir. Dereceler bir sıralama değildir, gemi aynı seferde birden fazlasında olabilir.[16]
Tarama birçok sözleşmede boşluk buldu. Öncelikli üç başlık kaptan, mürettebat ve sorumlu kişi terimlerinin anlamı, uzaktan operasyon merkezi ve uzaktan operatörün denizci sayılıp sayılmayacağıydı. Çatışmayı Önleme Tüzüğü ve eğitim sözleşmesi STCW de öncelikli belgeler arasına girdi. Komite, sözleşmeleri tek tek değiştirmek yerine hedefe dayalı tek bir MASS belgesi yazılmasını önerdi.[16]
MASS Kodu ve Bugünkü Durum
O belge 22 Mayıs 2026'da, Komite'nin 111. oturumunda kabul edildi. Uluslararası Otonom Deniz Yüzey Gemileri Emniyet Kodu şimdilik gönüllüdür ve 1 Temmuz 2026'dan beri uygulanabiliyor. SOLAS kapsamındaki yük gemilerine uygulanır, yolcu gemilerini kapsamaz. Geminin mürettebatı olsa bile tek bir otonom ya da uzaktan işlevi kapsama alabilir.[2][17] Kod hedefe dayalıdır ve belirli bir teknolojiyi şart koşmaz. İlkeler, belgelendirme ile eğitim ve işlevsel hedefler olmak üzere üç bölümden oluşur. Onay süreci risk değerlendirmesi ister. Uzaktan Operasyon Merkezi de gemi gibi belgelendirilir.[17][18]
En tartışmalı konuya Kod net bir cevap verdi. Geminin her zaman bir insan kaptanı olacak. Kaptan gemide bulunmayabilir, ama müdahale edebilmeli ve genel sorumluluğu taşımalıdır.[2][17] Kazada sorumluluğun kimde olacağı ise Kodun konusu değildir. Hukuk bürosu Hill Dickinson, mevcut sorumluluk sözleşmelerinin hâlâ gemide kaptan ve mürettebat varsaydığını, Kodun sorumluluğu paylaştırmadığını ve operatör ile yazılımcıya uzanan sorunların sözleşmelere ve ulusal hukuka kaldığını not ediyor. Arama kurtarma tarafında da teknik soru var, çünkü insansız geminin denizden insan kurtarması gerekebilir.[18]
Takvim de bellidir. Aralık 2026'daki MSC 112'de deneyim toplama aşamasının çerçevesi yazılacak. Bu aşamada üye devletler gönüllü kodu dener ve veri toplar. 2028'de zorunlu kodun yazımı başlayacak, 1 Temmuz 2030'a kadar kabulü, 1 Ocak 2032'de de yürürlüğü bekleniyor.[2] DNV, Komite'nin bu takvimi yeniden gözden geçirebileceğini ve deneyim aşamasının zorunlu kod için ön şart olmadığını not ediyor.[17]
Sinyal ve Siber Güvenlik
Uzaktan yönetilen gemi, uydu bağlantısı ve konum sinyali kadar güvenlidir. 2026 İran savaşında bu risk somut olarak görüldü. Mart 2026'da ortak deniz bilgi merkezi JMIC, Hürmüz çevresinde 24 saat içinde 600'den fazla uydu konum kesintisi bildirdi ve takip sistemlerinde olmayan gemilerin izleri göründü.[19] Köprüüstünde bir zabit bunu gözle ve radarla fark edebiliyor. İnsansız gemide aynı düzeltmeyi yazılımın yapması, bağlantı koparsa da geminin güvenli bir davranışa geçmesi gerekiyor. Hill Dickinson siber dayanıklılığın artık temel bir emniyet konusu sayıldığını yazıyor.[18]
Bağlama, Hortum ve İmza
Otonomi, geminin bordasında yapılan işlerde tıkanıyor. Yara Birkeland'da bağlama hâlâ çözülmemiş bir konuydu. Bir bunker ikmalinde de hortumu bağlayan ve tankı ölçen birine ihtiyaç var. MARPOL Ek VI numunesi tedarikçi temsilcisi ile kaptan ya da ikmalden sorumlu zabit tarafından mühürlenip imzalanıyor ve gemide en az 12 ay saklanıyor. Teslim belgesi de üç yıl gemide duruyor.[20] Yakıt hangi tür olursa olsun bu işlemi yapacak bir sorumlu gerekiyor. Elektrikli Yara Birkeland'da aynı soru kıyıda şarja dönüşüyor, büyük gemide ise bir cevap bekliyor. MASS Kodu denizcilerin gemiden inmesi için bir tarih koymuyor.
Sık sorulan sorular
Otonom gemi nedir?
Otonom gemi, seyir ve işletme kararlarının bir bölümünü ya da tamamını insan müdahalesi olmadan yerine getirebilen gemidir.
MASS Kodu nedir ve yürürlükte mi?
MASS Kodu, IMO'nun 22 Mayıs 2026'da kabul ettiği otonom gemi emniyet kodudur. 1 Temmuz 2026'dan beri gönüllü olarak uygulanabiliyor. Zorunlu sürümün 2030'a kadar kabul edilmesi ve 1 Ocak 2032'de yürürlüğe girmesi bekleniyor.
Otonom gemide kaptan olacak mı?
Evet. MASS Kodu geminin her zaman bir insan kaptanı olmasını ister. Kaptan gemide bulunmayabilir, ama müdahale edebilmeli ve genel sorumluluğu taşımalıdır.
Ticari hizmette otonom gemi var mı?
Japonya'da MEGURI2040 kapsamında dört gemi 2026'da otonom seyir sertifikasıyla ticari hizmete girdi. Bunlar belirli bir kıyı hattında çalışıyor. Okyanus aşan ve içinde mürettebat bulunmayan düzenli bir ticari gemi henüz yok.
Kaynaklar
- Nikola Tesla Müzesi. Tesla's Remotely Controlled Boat.
- IMO. IMO Adopts First Global Code for Autonomous Ships, Mayıs 2026.
- Rolls-Royce. Rolls-Royce and Finferries Demonstrate World's First Fully Autonomous Ferry, 3 Aralık 2018.
- Yara. Yara Birkeland, Two Years On.
- Wikipedia. Sea Hunter.
- Wikipedia. Mayflower Autonomous Ship.
- Voice of America. Two Self-Sailing Ships Cross World Oceans for First Time, 2022.
- Nippon Foundation. MEGURI2040 Demonstration, 11 Ocak 2022.
- Mitsubishi Heavy Industries. Successful Demonstration Test of World's First Fully Autonomous Ship Navigation Systems on Coastal Ferry, 17 Ocak 2022.
- Marine Link. Kinkasan Maru için miras sertifikası haberi.
- Lloyd's Register Foundation Heritage Centre. Mina Ghosh, Literature Review: Autonomous Ships.
- Wikipedia. Autonomous cargo ship.
- Wikipedia. MV Yara Birkeland.
- The Nippon Foundation. MEGURI2040 güncellemesi, 24 Ağustos 2026.
- Nippon Foundation. Dört geminin denetimi üzerine duyuru, 27 Mart 2026.
- IMO. MSC.1/Circ.1638, Outcome of the Regulatory Scoping Exercise for the Use of Maritime Autonomous Surface Ships, 3 Haziran 2021.
- DNV. IMO MSC 111: New MASS Code Adopted, 2026.
- Hill Dickinson. IMO Adopts International Safety Code for Autonomous Shipping, 2026.
- gCaptain. Electronic Fog of War: GPS Spoofing Distorts Ship Traffic Near Hormuz, Mart 2026.
- Barbados Maritime Ship Registry. Bulletin 345, Port State Control, MARPOL Annex VI, Fuel Oil Sampling, 16 Haziran 2021.
