Panama Kanalı'nın Tarihi ve Verdiği Ders
Panama Kanalı, Atlantik ile Büyük Okyanus'u bağlayan yaklaşık 82 kilometrelik kilitli su yoludur ve 15 Ağustos 1914'te açıldı.
Panama Kanalı, Atlantik Okyanusu ile Büyük Okyanus'u Panama Kıstağı üzerinden birbirine bağlayan, kilitli ve yaklaşık 82 kilometre uzunluğunda bir su yoludur. 15 Ağustos 1914'te SS Ancon'un geçişiyle açıldı ve 31 Aralık 1999'dan beri Panama'nın elindedir.[1][2] Aynı yerde 1881'de işe başlayan Fransız şirketi 1889'da batmış, bu sırada yaklaşık 22.000 kişi ölmüştü. Kanalı bitiren Amerikalılar aynı zemine başka bir yöntemle girdi ve yazının verdiği ders bu iki deneme arasındaki farktan çıkıyor.[2]
Kıstağı Geçme İhtiyacı
Panama Kıstağı en dar yerinde iki okyanusu birbirine birkaç on kilometre yaklaştırır. Vasco Núñez de Balboa burayı 1513'te yürüyerek geçmişti. Kıstak 19. yüzyılda Kolombiya toprağıydı. 1848'de Kaliforniya'da altın bulununca ABD'nin doğu kıyısından batıya en hızlı yol Panama oldu. Aspinwall ve ortakları kıstağa demiryolu kurmak için 1850'de şirket açtı, hat 1855'te işledi ve ilk tahminin altı katına, 8 milyon dolara mal oldu.[2]
Kanal fikri bu trafikten doğdu. ABD'de Başkan Grant'in kurduğu komisyon 1870'lerde Nikaragua'yı öne çıkardı. Süveyş'ten yeni dönen Ferdinand de Lesseps'e ise Türr Sendikası adlı Fransız grubu 1875'te başvurdu. Grubun adına çalışan Bonaparte-Wyse, Kolombiya'dan 20 Mart 1878'de 99 yıllık imtiyaz aldı.[2]
Lesseps'in Paris Kongresi
Mayıs 1879'da Paris'te 26 ülkeden 136 delegenin katıldığı bir kongre toplandı. Lesseps 73 yaşındaydı ve mühendis değildi. Süveyş'in formülünü savunuyordu: kilitsiz, deniz seviyesinde bir kanal. Karşı çıkanlar kilitli kanalı önerdi, ABD Donanması'ndan Ammen ve Menocal da aralarındaydı. Oylamada karar 74'e 8 ile çıktı, 16 üye çekimser kaldı, 38 üye salona hiç gelmedi. Evet diyenlerden yalnız 19'u mühendisti.[2] Maliyet kongrede 214 milyon dolar hesaplanmıştı, Lesseps bu rakamı sonraki aylarda 120 milyon dolara indirdi ve Kasım 1880'de hisseleri halka sattı.[2]
Süveyş düz bir kumluktu. Panama'da ise dağ, bataklık, tropikal yağmur ve her mevsim taşan Chagres Nehri vardı. Kazı 1 Ocak 1881'de başladı. Yağmurda kazılan toprak Culebra yamaçlarından geri kayıyordu, sarıhumma ve sıtma ise işçileri ve mühendisleri aynı biçimde götürüyordu. Sivrisineğin hastalık taşıdığı henüz bilinmiyordu. Hastanelerde yatak ayakları karıncadan korunmak için su kaplarına oturtuluyor, bu kaplar sivrisineğe üreme yeri oluyordu.[2] Baş mühendis Jules Dingler ailesini sarıhummadan kaybettikten sonra Ağustos 1885'te görevi bıraktı. Yerine geçen Léo Boyer Mayıs 1886'da aynı hastalıktan öldü. Lesseps deniz seviyesi planından ancak Ekim 1887'de vazgeçti ve Eiffel'in de katıldığı kilitli tasarımı kabul etti. Para o sırada bitmek üzereydi.[2]
Şirket 15 Mayıs 1889'da battı. Kanalın yaklaşık beşte ikisi tamamdı, harcanan tutar yaklaşık 287 milyon dolardı ve 800.000 yatırımcı birikimini kaybetti. Ölenlerin sayısı tahminen 22.000'di, bunların 5.000 kadarı Fransızdı. Jean Jaurès'in yürüttüğü meclis soruşturması 1893'te 104 milletvekilinin rüşvete bulaştığını ortaya çıkardı. Lesseps ve oğlu beş yıl hapis cezası aldı, ceza bozuldu ve Lesseps hapse girmedi. Fransızlar bu arada yaklaşık 60 milyon metreküp toprak kazmıştı, Amerikalıların işine yarayan bölümü 23 milyon metreküptü.[2]
Amerikalıların Devreye Girişi
Kalan varlıklar 1894'te kurulan yeni bir Fransız şirketine geçti. Şirkete 1884'te genç bir mühendis olarak katılan Philippe Bunau-Varilla, bunları satmak için peşini bırakmadı. Alıcı adayı ABD'nin ilgisi ise 1898'de kesinleşti. İspanya ile savaş çıkınca zırhlı USS Oregon'a San Francisco'dan Küba'ya gitme emri verildi. Gemi Güney Amerika'yı dolaşarak yaklaşık 14.000 deniz mili yol aldı ve 66 gün sonra Florida'ya vardı. Basın bu seferi günü gününe izledi ve kanal için kamuoyu baskısı arttı.[2][3]
ABD'nin kurduğu komisyon önce Nikaragua'yı önerdi, çünkü Fransızlar 109 milyon dolar istiyordu. Fransız şirketi 4 Ocak 1902'de fiyatı 40 milyon dolara indirdi ve komisyon aynı ayın sonunda görüşünü Panama lehine değiştirdi. Mayıs 1902'de Martinik'te Pelée Yanardağı yaklaşık 28.000 kişiyi öldürünce Nikaragua'daki yanardağlar da bir karşı kanıta dönüştü. Spooner Yasası 28 Haziran 1902'de satın almaya izin verdi.[2]
Bağımsızlık ve Antlaşma
Geriye Kolombiya'nın onayı kalıyordu. Hay Herrán Antlaşması Ocak 1903'te imzalandı, ABD Senatosu onayladı, Kolombiya Senatosu ise Ağustos 1903'te oybirliğiyle reddetti. Panamalı Manuel Amador eylülde New York'a gidip ayrılık için destek aradı. 2 Kasım'da USS Nashville Colón açıklarına geldi, Kolombiya askerleri etkisiz bırakıldı ve 3 Kasım'da bağımsızlık ilan edildi.[2]
Bunau-Varilla kısa süre sonra Panama'nın Washington temsilcisi olarak imzayı attı. 18 Kasım 1903 tarihli antlaşma kanal bölgesini ABD'ye verdi, Panama karşılığında 10 milyon dolar ve yıllık 250.000 dolar aldı. ABD, Fransız kazılarına, ekipmanına ve demiryoluna da 40 milyon dolar ödedi ve 4 Mayıs 1904'te işi devraldı.[2] Kolombiya bu kaybı 1921'de ABD'den 25 milyon dolar alarak kapattı ve Panama'yı tanıdı.
Wallace, Stevens ve Gorgas
İlk baş mühendis Illinois Central Demiryolu'ndan gelen John Wallace'tı. Eline Fransızlardan kalma yıpranmış makineler geçti, işçiler sıtma ve sarıhummadan hastalandı ve her karar komisyondan onay bekliyordu. Wallace başka bir iş teklifi aldığını söyleyince Savaş Bakanı William Taft onu istifaya zorladı. Haziran 1905'te görevi bıraktı.[4]
Yerine 28 Temmuz 1905'te gelen John Stevens de demiryolcuydu ve önce kazıyı yavaşlattı. Depolar, atölyeler, iskeleler, konutlar, su ve kanalizasyon kurdurdu, demiryolunu yeniledi ve kazılan toprağı taşıyacak ray sistemini tasarladı. Kazının işin en küçük kısmı olduğunu söylüyordu. Deniz seviyesi fikrine karşı çıktı ve 1906'da Kongre ile Roosevelt'i kilitli kanala ikna etti.[2][5]
Sağlık işini ordu doktoru William Gorgas üstlendi. Fransızların bilmediği şey artık biliniyordu: Carlos Finlay ve Walter Reed'in çalışmaları sarıhummayı Aedes sivrisineğine, Ronald Ross da sıtmayı Anopheles'e bağlamıştı. Gorgas Havana'da bu bilgiyle vakaları bir yılda 784'ten sıfıra indirmişti. Panama'da su birikintilerini kuruttu, üreme alanlarına yağ ve larva ilacı sıktırdı, pencerelere tel taktırdı. Amerikan döneminde de ölüm durmadı. Kayıtlar 5.609 ile 5.855 arasında ölü gösteriyor, bunların yaklaşık 350'si beyaz Amerikalıydı. Ağır işi büyük ölçüde Karayipli işçiler yapıyordu.[2]
Culebra Yarması ve Gatun Barajı
Stevens 1907'de aniden istifa etti ve gerçek nedeni bugün de bilinmiyor.[5] Roosevelt işi ordu mühendisi George Goethals'e verdi, Culebra Yarması'nın başına da David Gaillard geçti. Yarmada yaklaşık 76 milyon metreküp toprak kazıldı, bunun 23 milyon metreküpü planda yoktu ve heyelanlardan geliyordu. En ünlüsü Cucaracha heyelanıydı, kazılan yarmayı defalarca doldurdu. İş sırasında yaklaşık 27.000 ton dinamit patlatıldı ve günde 160'a varan tren toprağı taşıdı.[2]
Kilitli tasarımın kalbi Chagres Nehri'ne yapılan Gatun Barajı oldu. Tabanda 640 metre kalınlığında, üstte 2.300 metre uzunluğunda bir toprak barajdı. Arkasında oluşan Gatun Gölü gemileri deniz seviyesinden 26 metre yukarı taşıyordu. Her iki uçtaki kilitler gemiyi göle çıkarıp öteki tarafta indiriyor, kilitleri dolduran su da yerçekimiyle gölden geliyordu.[2][6] Böylece Fransızları batıran nehir, kanalı çalıştıran kaynağa dönüştü.
Kuru kazı 10 Eylül 1913'te bitti. 10 Ekim'de Başkan Wilson, Beyaz Saray'dan gönderdiği telgraf sinyaliyle Gamboa setini patlattı ve su yarmaya girdi. 7 Ocak 1914'te Alexandre La Valley adlı vinç teknesi kanalı kendi gücüyle baştan sona geçti. Bu tekne Fransızlardan kalmıştı. Maliyet 375 milyon ile 500 milyon dolar arasında gösteriliyor. Birinci Dünya Savaşı iki hafta önce başladığı için 15 Ağustos'taki açılış dünya basınında geri planda kaldı.[1][2]
1977 Antlaşmaları ve Devir
Kanal bölgesi Panama'nın ortasında Amerikan toprağı gibi işliyordu ve bu durum uzun süre gerilim yarattı. 9 Ocak 1964'te çıkan olaylarda yaklaşık 20 Panamalı ile 3 ila 5 Amerikan askeri öldü, bu gün Panama'da Şehitler Günü olarak anılıyor. Omar Torrijos ile Jimmy Carter 7 Eylül 1977'de antlaşmaları imzaladı, antlaşmalar 2 Ekim 1979'da yürürlüğe girdi ve devir 31 Aralık 1999'da tamamlandı.[2] Bir milyonuncu geçişi 4 Eylül 2010'da Fortune Plum yaptı.[1]
Neopanamax Kilitleri
Eski kilitlerin 33,5 metrelik genişliği yıllarca gemi tasarımını belirledi ve Panamax ölçüsüne adını verdi.[6] Konteyner gemileri bu sınırı aşınca kanal kendi işini kaybetmeye başladı. Panamalılar 22 Ekim 2006'da genişlemeyi referandumda onayladı, yeni Agua Clara ve Cocolí kilitleri 26 Haziran 2016'da açıldı. Bu kilitlere 366 metre boy, 49 metre en ve 15,2 metre (50 fit) su çekimine kadar gemi girebiliyor. Yandaki havuzlar suyun bir kısmını geri kazanıyor.[2][6]
Kanalın Çalışma Düzeni
Kanal, gemileri Güney Amerika'nın güney ucunu dolaşmaktan kurtarır. Geçen gemi kilitlerle üç kademe yükselir, Gatun Gölü'nü aşar ve öteki uçta üç kademe iner. 2017'de gemiler iki uçtaki kilitler arasını ortalama 11,38 saatte geçti. Kanalı devlete ait Panama Kanal İdaresi işletiyor.[6]
Su Sorunu ve 2026 Durumu
Gatun'la kurulan düzenin bedeli suya bağımlılıktır. Her geçişte ortalama 200 milyon litre tatlı su denize gidiyor ve aynı göl Panama'nın büyük bölümüne içme suyu veriyor.[6] 2023'teki kuraklıkta su çekimi 50 fitten 44 fite indi, günlük geçiş kademeli olarak kısıldı. Kasım 2023'te Japon Eneos, bir LPG gemisini sıradan öne geçirmek için açık artırmada yaklaşık 3,97 milyon dolar ödedi.[7]
2026 mali yılı (Ekim 2025 ile Eylül 2026 arası) 13.951 geçiş ve 521 milyon PC/UMS tonla kapandı. Geçişler %4,1, tonaj %6,5 arttı, tonajın %52,2'si Neopanamax kilitlerinden geçti.[8] El Niño ise yeniden gündeme geldi. Ağustos 2026'da idare havzada yağışın %34, su girişinin %44 düştüğünü açıkladı ve Neopanamax su çekimini 26 Ağustos'ta 48 fite, 3 Eylül'de 47,5 fite indirdi. Geçiş sayısı da azaltıldı.[9][10] İdare, göl seviyesinin bugünkü ve beklenen durumuna dayanarak 28 Eylül'de su çekimini 49 fite yükseltti, 15 Ekim'den itibaren günlük geçişi 33'e çıkardı, ama su açığının sürdüğünü de belirtti.[11]
Tartışmanın bir başka yüzü limanlarda. Panama Yüksek Mahkemesi 29 Ocak 2026'da Balboa ve Cristóbal limanlarını CK Hutchison'a veren imtiyazı anayasaya aykırı buldu. Hükümet Şubat'ta terminalleri devraldı, geçici işletme Balboa'da APM Terminals'e, Cristóbal'da MSC'nin TiL şirketine verildi, Hutchison da tahkim başlattı.[12] Panama aynı süreçte Kuşak ve Yol girişiminden de çıktı.
Lesseps'ten Kalan Ders
Fransızlar Süveyş'te işe yarayan bir modeli başka bir ülkeye taşıdı ve itirazları oyla geçti. Amerikalılar aynı zeminde ilk yıllarını demiryoluna, suya ve sivrisineğe ayırdı, kazıyı da ondan sonra hızlandırdı. Bugün benzer bir soru armatörün karşısında duruyor. Yakıt seçimi ve IMO karbon kuralları da uzun vadeli ve zemini tam bilinmeyen yatırımlar istiyor ve önceki başarının formülü yeni koşulda tutmayabiliyor.
Sık sorulan sorular
Panama Kanalı ne zaman açıldı?
15 Ağustos 1914'te SS Ancon'un geçişiyle açıldı.
Panama Kanalı kaç kilometre?
Yaklaşık 82 kilometre. Gemiler kilitlerle deniz seviyesinden 26 metre yukarıdaki Gatun Gölü'ne çıkar, öteki uçta yine kilitlerle iner.
Panama Kanalı kimin?
Panama'nın. Devir 31 Aralık 1999'da tamamlandı, kanalı Panama Kanal İdaresi işletiyor.
Fransızlar Panama Kanalı'nı neden bitiremedi?
Lesseps kilitsiz bir kanalda ısrar etti, sarıhumma ve sıtma yaklaşık 22.000 kişiyi öldürdü, heyelanlar kazıyı geri aldı ve şirket 15 Mayıs 1889'da battı.
Panama Kanalı nerede?
Orta Amerika'da, Panama Kıstağı'ndadır. Atlantik Okyanusu ile Büyük Okyanus'u birbirine bağlar.
Panama Kanalı'ndan geçiş ne kadar sürer?
2017 ortalamasına göre iki uçtaki kilitler arası yaklaşık 11 saat sürdü. Sıra bekleme bu süreye dahil değildir.
Kaynaklar
- Panama Kanal İdaresi. History.
- Wikipedia. History of the Panama Canal.
- Wikipedia. USS Oregon (BB-3).
- Wikipedia. John Findley Wallace.
- Wikipedia. John Frank Stevens.
- Wikipedia. Panama Canal.
- Splash247. Any Higher? $4m Paid in Slot Auction, Kasım 2023; Maritime Executive, aynı konu.
- FreshPlaza. Panama Canal Transits Rise 4.1% in Fiscal Year 2026.
- Maritime Executive. Panama Canal Begins Reducing Daily Transits Due to Declining Water Levels, 2026.
- Marine Insight. Falling Water Levels Push Panama Canal to Restrict Maximum Ship Draft to 47.5 Feet, 7 Ağustos 2026.
- Panama Kanal İdaresi. Panama Canal Announces Increase in Draft and Daily Transit, 28 Eylül 2026.
- Maritime Executive ve Seatrade Maritime. Hutchison Panama Ports haberleri, 2026.
