Klas Kuruluşları ve Gemi Sınıflandırması
Klas kuruluşunun işlevi, yıllık, ara ve özel sörvey takvimi, klas sertifikasının sınırı, sorumluluk davaları ve IACS üyeleri.
Klas kuruluşu, gemiler için teknik kurallar yayımlayan, gemiyi tasarım, inşa ve işletme aşamalarında bu kurallara göre denetleyen ve uygun gemiyi siciline kaydeden kuruluştur. Geminin "klaslı" olması, kuruluşun gemiyi kendi kurallarına göre tasarlanmış, inşa edilmiş ve bakımı yapılmış bulması demektir. Uluslararası Klas Kuruluşları Birliği'nin (IACS) 12 üyesi, dünyanın yük taşıyan tonajının %90'ından fazlasını kapsar.[1] Bu üyelerden biri İstanbul merkezli Türk Loydu'dur.
Klas Kuruluşunun İşlevi
Süreç gemi daha inşa edilmeden başlar. Kuruluş tasarımı teknik olarak inceler, inşa sırasında tersanede bulunur, gemide kullanılacak bileşenlerin üretimini izler ve deneme seferlerine katılır. Bu aşamalar tamamlandığında klas sertifikası düzenlenir. Sertifikanın geçerliliği, belirli bir programa göre yapılan dönemsel sörveylere bağlıdır.[1] SOLAS da gemilerin, bayrak idaresinin tanıdığı bir klas kuruluşunun kurallarına göre inşa edilmesini ister.[1]
Klas notasyonları, geminin hangi hizmete uygun olduğunu ve hangi ek şartları karşıladığını gösterir. Buzda seyir için verilen buz klası bilinen bir örnektir. Bu ek notasyonlar kuruluşlara göre farklı adlar taşır ve sertifikada ayrıca yazılır.
Klas ve Yasal Sertifika Ayrımı
Klas kuruluşları birbiriyle bağlantılı iki iş yapar. Birincisi klastır: kuruluş kendi kuralını yazar ve uygunluğu belgeler. İkincisi yasal işlerdir: kuruluş, bir bayrak devletinin yetkilendirdiği yetkili kuruluş (recognised organisation, RO) olarak zorunlu sörveyleri yapar, SOLAS ve MARPOL gibi sözleşmelerin öngördüğü sertifikaları düzenler.[1]
| Klas işi | Yasal iş | |
|---|---|---|
| Dayanak | Kuruluşun kendi kuralları | Uluslararası sözleşmeler ve bayrak hukuku |
| Yetki kaynağı | Armatörle yapılan sözleşme | Bayrak devletinin yetkilendirmesi |
| Belge | Klas sertifikası | Sözleşme sertifikaları |
| Son sorumluluk | Armatör geminin durumundan sorumlu kalır | Bayrak devleti, yetkiyi devretse de sorumludur |
Sörvey Takvimi
IACS'ın ortak gerekliliği UR Z7, gemilerin gövde sörveylerine çerçeve çizer. Beş yıllık bir döngü üzerine kuruludur.
| Sörvey | Zamanlama | Not |
|---|---|---|
| Yıllık sörvey | Her yıl dönümünden 3 ay önce ya da 3 ay sonrasına kadar | Genel durum ve sertifikaların doğrulanması |
| Ara sörvey | İkinci ve üçüncü yıllık sörvey sırasında ya da bu ikisi arasında | Yıllık sörveye ek olarak yapılan kalemleri içerir |
| Özel sörvey (klas yenileme) | 5 yılda bir; en erken dördüncü yıllık sörveyde başlatılabilir | En kapsamlı denetimdir, klası beş yıl daha yeniler |
Kaynak: IACS UR Z7.[2]
UR Z7'ye göre özel sörvey ilk klas sörveyinden itibaren beş yıl içinde tamamlanır. Beşinci yılın ötesine en çok 3 aylık bir klas uzatması verilebilir. Bazı kuruluşlar özel sörveye klas yenileme sörveyi adını verir.[2]
Özel sörveyin kapsamı yıllık sörveye göre çok geniştir. Ambarlar, çift dip, balast, pik ve yük tankları, pompa daireleri, makine dairesi ve boş mahaller içeriden incelenir. Gövde muayenesi kalınlık ölçümleri ve tank testleriyle desteklenir, amaç ileri düzey korozyonu, şekil bozukluklarını ve çatlakları ortaya çıkarmaktır. Su altı bölümleri incelenir, çapa ve zincirler serilerek ölçülür, ambar kapakları ve deniz suyu bağlantıları ayrıca kontrol edilir.[2] Havuz maliyeti ve geminin hizmet dışı kaldığı süre nedeniyle bu sörvey, armatörün bakım planının ana eksenlerinden biridir.
Klasın Sınırı
IACS'ın kendi ifadesiyle klas sertifikası, geminin güvenli, amaca uygun ya da denize elverişli olduğunu göstermez. Sertifika yalnız sörvey anında geminin ilgili kurallara uygun bulunduğunu belgeler.[1] Geminin iki sörvey arasındaki bakımı armatörün sorumluluğundadır. Sertifika, sörveyörün gördüğü anın ve kapsamın kaydıdır, sürekli gözetim anlamına gelmez.
Klas, sözleşme zincirinde de rol oynar. P&I kulüpleri, tekne sigortacıları ve kiracılar klasın korunmasını şart koşabilir. Liman devleti kontrolü de gemi hakkında klas kuruluşunu bilgilendirir ve kuruluşların performansını ayrıca ölçer. 2025 Paris MoU verilerinde en az 60 denetimi bulunan 31 kuruluş listelenmiş, en yüksek grupta ABS, DNV ve Korean Register yer almıştır.[3]
Sorumluluk Tartışması
Bir kazada klas kuruluşunun üçüncü kişilere karşı sorumlu olup olmayacağı ülkeye ve olaya göre değişir, mahkemeler farklı sonuçlara varmıştır. Aşağıdaki örnekler genel bir ilke oluşturmaz.
| Olay | Mahkeme ve yıl | Sonuç |
|---|---|---|
| Nicholas H | Lordlar Kamarası, 1995 | Klas kuruluşunun yük sahibine karşı özen borcu olmadığına çoğunlukla hükmedildi |
| Erika | Fransa Yüksek Mahkemesi, 25 Eylül 2012 | RINA'nın ağır kusurlu (recklessness) davrandığı, bu nedenle CLC korumasından yararlanamayacağı kabul edildi |
| Prestige | ABD 2. Daire, Ağustos 2012 | İspanya'nın ABS aleyhine davası reddedildi; mahkeme ABS'nin ağır kusurlu davrandığının gösterilemediğini belirtti |
Kaynak: IOPC Funds; gCaptain; Wikipedia.[4][5][6]
Erika kararında tartışılan konu, 1992 tarihli Petrol Kirliliğinden Hukuki Sorumluluk Sözleşmesi'nin (CLC) III(4) maddesidir. Bu madde sorumluluğu armatöre yönlendirir ve belirli kişilere karşı talepleri sınırlar. Fransız Yüksek Mahkemesi, klas kuruluşunun bu korumadan hiçbir zaman yararlanamayacağı yönündeki istinaf görüşünü yanlış bulmuş, olayda ağır kusur görüldüğü için korumayı yine de uygulamamıştır.[4]
Tarihsel Gelişim
Klas fikri, sigortacının gemi hakkında güvenilir bilgi ihtiyacından doğmuştur. 1760'ta Londra'da Edward Lloyd'un kahvehanesinin müşterileri gemileri denetleyip sınıflandırmak için bir dernek kurmuş, sicil kitabının bilinen en eski baskısı 1764'te çıkmıştır.[7] Bu kuruluşun tarihi Lloyd's Register yazısında ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Diğer denizci ülkeler de aynı yolu izlemiştir: Bureau Veritas 1828'de, RINA 1861'de, American Bureau of Shipping 1862'de, DNV 1864'te, ClassNK 1899'da kurulmuştur.[8]
Almanya'nın Germanischer Lloyd'u 2013'te DNV ile birleşmiş, DNV GL adı 2021'de yeniden DNV olmuştur.[8] Eski derecelendirme mantığı da zamanla değişmiştir. Bugün gemi ya klaslıdır ya değildir, klas sertifikası bir kalite puanı taşımaz.
IACS ve Üyeleri
IACS, 11 Eylül 1968'de Hamburg'da kurulmuştur, merkezi bugün Londra'dadır.[8] Kendisi bir klas kuruluşu olmayıp kâr amacı gütmeyen bir üyelik örgütüdür. Üyelerin çalışmalarını uyumlaştırır, onları IMO gibi platformlarda temsil eder. 1969'dan beri IMO'nun başlıca teknik danışmanıdır. Kalite Sistemi Belgelendirme Programı (QSCS) 1991'de geliştirilmiş, ilk belgeler 1993'te verilmiştir.[1] Dökme yük gemileri ile petrol tankerleri için Ortak Yapısal Kurallar (Common Structural Rules) da IACS eliyle kabul edilmiş ve bütün üyelerce uygulanmaktadır.
| Kuruluş | Kısaltma | Kuruluş yılı | Merkez |
|---|---|---|---|
| Lloyd's Register | LR | 1760 | Londra |
| Bureau Veritas | BV | 1828 | Paris |
| Registro Italiano Navale | RINA | 1861 | Cenova |
| American Bureau of Shipping | ABS | 1862 | Houston |
| DNV | DNV | 1864 | Oslo |
| Nippon Kaiji Kyokai | ClassNK | 1899 | Tokyo |
| Polish Register of Shipping | PRS | 1936 | Gdańsk |
| Croatian Register of Shipping | CRS | 1949 | Split |
| China Classification Society | CCS | 1956 | Pekin |
| Korean Register | KR | 1960 | Busan |
| Türk Loydu | TL | 1962 | İstanbul |
| Indian Register of Shipping | IRClass | 1975 | Mumbai |
Kaynak: IACS üye listesi; kuruluş yılları ve merkezler Wikipedia.[1][8]
Türk Loydu 1962'de kurulmuş, 2023'te IACS'a katılmıştır. Üyelik duyurusuna göre oy hakkı olmayan üye statüsündedir, aynı asgari kalite standartlarını karşılar ve bütün çalışma gruplarına eşit katılım hakkına sahiptir. Filosunun IACS kararlarına uymayan gemileri üç yıl içinde uyumlu hâle gelmek ya da klastan çıkmak zorundadır.[9] Rusya Deniz Sicili'nin (RS) üyeliği ise 11 Mart 2022'de geri alınmıştır. RS, kararı hukuka aykırı saymıştır.[8][10]
IACS dışında da kendini klas kuruluşu olarak tanımlayan çok sayıda kuruluş bulunur ve standartları birbirinden farklıdır. IACS'a üye olmak da tek başına yeterli bir ölçüt sayılmaz, üyeler birbirinin sertifikalarını kabul etmek zorunda değildir.[1] Bu nedenle bir kuruluşun hangi bayrak devletlerince yetkilendirildiği ve sigortacılarca kabul edilip edilmediği ayrıca kontrol edilir. Klas ile sicil de farklı şeylerdir: sicil geminin uyruğunu belirler, klas ise teknik durumu kurallara göre belgeler. Sicil tarafı Gemi Tescili yazısında anlatılmıştır.
Sık sorulan sorular
Klas kuruluşu nedir?
Klas kuruluşu, gemiler için teknik kurallar yayımlayan, gemiyi tasarım, inşa ve işletme aşamalarında bu kurallara göre denetleyen ve uygun gemiyi siciline kaydeden kuruluştur.
Klas kuruluşu ne yapar?
Gemiler için kural yazar, tasarımı ve inşayı denetler, dönemsel sörveyler yapar ve klas sertifikası verir. Bayrak devleti adına yasal sertifika da düzenleyebilir.
Klas sertifikası geminin denize elverişli olduğunu gösterir mi?
Hayır. IACS'a göre sertifika, sörvey anında geminin ilgili kurallara uygun bulunduğunu gösterir.
IACS kaç üyeden oluşur?
12 üyeden oluşur. Üyeler dünyanın yük taşıyan tonajının %90'ından fazlasını kapsar.
Klas yenileme sörveyi ne sıklıkla yapılır?
Beş yılda bir yapılır. Arada yıllık sörveyler ve bir ara sörvey bulunur.
Kaynaklar
- Uluslararası Klas Kuruluşları Birliği (IACS). Frequently Asked Questions.
- Uluslararası Klas Kuruluşları Birliği (IACS). Unified Requirement Z7, Rev. 26, Hull Classification Surveys.
- HANSA. Port State Control: Paris MoU Sees an Increase in the Number of Ships Detained Once Again, 2026.
- IOPC Funds. Erika and Prestige Judgements Delivered, 2012.
- gCaptain. ABS Cleared in Prestige Liability Suit, 29 Ağustos 2012.
- Wikipedia. Marc Rich & Co AG v Bishop Rock Marine Co Ltd. İkincil kaynak olarak kullanılmıştır.
- Lloyd's Register Foundation. Our History.
- Wikipedia. International Association of Classification Societies. İkincil kaynak olarak kullanılmıştır.
- Uluslararası Klas Kuruluşları Birliği (IACS). Türk Loydu New Membership; Seatrade Maritime. IACS Welcomes New Member Türk Loydu, 2023.
- Maritime Executive. IACS Votes to Expel Russian Maritime Register, 2022; Rusya Deniz Sicili. IACS Decision Statement, 2022.
