Gemi Tescili ve Türkiye'deki Uygulaması
Geminin uyruğunu belirleyen tescilin hukuki dayanağı, süreç adımları, açık sicil verileri, Türkiye'deki iki sicil ve sahte tescil sorunu.
Gemi tescili, bir geminin bir devletin siciline kaydedilerek o devletin uyruğunu ve bayrak çekme hakkını kazanmasıdır. Sicil, geminin kimliğini, sahibini ve ipotek gibi takyidatını kayıt altına alır. Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne (UNCLOS) göre tescil şartlarını her devlet kendisi belirler, gemi ise tek bir devletin bayrağını taşır.[1] Türkiye'de iki ana sicil vardır: Milli Gemi Sicili ve 4490 sayılı Kanun'la kurulan Türk Uluslararası Gemi Sicili (TUGS). İkisinde de gemi Türk bayrağı çeker.[2][3]
Uluslararası Hukuki Dayanak
UNCLOS'un VII. bölümü geminin hukuki statüsünün temel kurallarını içerir. Her devlet, kıyısı olsun olmasın, açık denizde kendi bayrağını taşıyan gemi çalıştırabilir (m. 90). Devlet, gemiye uyruk verme ve tescil şartlarını belirler ve devlet ile gemi arasında "gerçek bağ" bulunmalıdır (m. 91). Gemi yalnız bir devletin bayrağını taşır ve açık denizde o devletin münhasır yetkisine tabidir. Birden fazla bayrağı işine geldiği gibi kullanan gemi, uyruksuz sayılabilir (m. 92).[1]
94. madde ise bayrak devletinin görevlerini sayar. Devlet, gemilerinin idari, teknik ve sosyal konularında fiilî denetim yapar, gemi sicili tutar, inşa, donanım, mürettebat ve eğitim konularında güvenlik önlemi alır. Gemi tescilden önce ve belirli aralıklarla denetlenir. Başka bir devlet denetim eksikliğini bildirirse bayrak devleti konuyu inceler.[1] Bayrak devleti rehberi bu görevleri ayrıntılı olarak açıklar.
Tescil ile mülkiyet birbirinden farklı kavramlardır. Sicil sahipliği kaydeder ve üçüncü kişilere karşı önem taşır. Bayrak ise geminin hangi devletin hukukuna ve denetimine tabi olduğunu gösterir. Klas kuruluşları da sicilden ayrıdır. Sicil devletin kaydıdır, klas ise teknik bir değerlendirmedir. Teknik denetimlerin bir bölümünü klas kuruluşları bayrak devleti adına yürütür.
Tescil Sürecinin Genel Akışı
Ayrıntılar ülkeye göre değişmekle birlikte süreç genellikle aynı adımları izler. Başvuran gemi adını ayırtır. Sahiplik ve şirket belgelerini, tonaj belgesini ve IMO numarasını sunar. Gemi başka bir sicilden geliyorsa eski sicilden silme belgesi (deletion certificate) istenir, yeni inşada ise inşa belgesi aranır. Sicil geçici tescil belgesi verebilir, kalıcı belge sonradan düzenlenir. Geminin adı ve bağlama limanı gemi kıçına yazılır. Geminin bayrak, ad ve sahiplik geçmişi gemide tutulan Sürekli Özet Kaydı'nda (Continuous Synopsis Record, CSR) birikir.
Çıplak gemi kirasında geçici çift tescil uygulaması görülebilir. Gemi asıl sicilinde kalır, kiracının ülkesinin bayrağını süreli olarak çeker. Bu imkânın kullanılıp kullanılamayacağı ilgili iki ülkenin mevzuatına bağlıdır.
Ulusal Sicil ve Açık Sicil
Ulusal sicil çoğunlukla o ülkenin vatandaşlarına ve şirketlerine ait gemilere açıktır. Açık sicil yabancı sahipli gemileri de kabul eder ve uygulamada "kolaylık bayrağı" olarak da anılır. ISL'nin hesabına göre en büyük on açık sicil 1,30 milyar dwt ile dünya ticaret filosunun yaklaşık %55'ini taşımaktadır.[4] UNCTAD'ın 1 Ocak 2026 verisinde ilk üç sırada Liberya (447 milyon dwt), Panama (350 milyon dwt) ve Marshall Adaları (318 milyon dwt) yer alır. Singapur ve Hong Kong ile birlikte ilk beş sicil küresel kapasitenin %58'ini temsil eder.[5]
| Ölçüt | Ulusal sicil | Açık sicil |
|---|---|---|
| Kimler tescil ettirebilir | Çoğunlukla ulusal sahipler | Yabancı sahipler de |
| Vergi | Ülke vergi rejimi | Çoğunlukla tonaj esaslı |
| Mürettebat | Uyruk şartı olabilir | Daha serbest |
| Başvuru | Ülke içindeki sicil makamı | Konsolosluk, şirket ya da şube ağı |
Bayrak seçiminde vergi, işlem hızı, mürettebat serbestisi, finansman ve itibar birlikte değerlendirilir. Düşük maliyetli sicilin bir bedeli de olabilir. Bayrağın denetim sicili zayıfsa gemi liman devleti kontrolünde yüksek risk grubunda değerlendirilebilir. Bu nedenle büyük işletmeciler genellikle Paris ve Tokyo Mutabakat Zaptlarının beyaz listelerindeki bayrakları tercih eder.
Sahiplik ile bayrak arasındaki ayrım filo verilerinde de görülür. ISL'nin değerlendirmesine göre Avrupalı sahipler küresel filonun yaklaşık %36'sını kontrol eder, ancak filonun yalnız %16'sı Avrupa bayrakları altında seyreder.[4] Aradaki fark, sicil seçiminin sahibin uyruğundan bağımsız bir ticari karar olduğunu gösterir. Bir gemi ayrıca birden çok ülkeyle ilişkili olabilir: sahibi bir ülkede, işletmecisi ikinci bir ülkede, mürettebatı üçüncü bir ülkede, bayrağı dördüncü bir ülkede bulunabilir.
Türkiye'de Gemi Sicili
Milli Gemi Sicili
Milli sicilin dayanağı 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 940. maddesi ile 954. ve devamı maddeleridir. Kanunda Türk bayrağı çekme hakkının şartları sayılır. 18 gros tonilato ve daha büyük ticaret gemilerinin tescili zorunludur, daha küçük ticaret gemileri ile ticari olmayan araçlar sahibinin isteğiyle tescil edilebilir.[2] Başvuru sahibi malik ya da maliklerden biridir. Sicil işlemleri, bağlama limanının bağlı olduğu sicil müdürlüğünce yürütülür. Sicil müdürlüğünün kararına karşı yerel ticaret mahkemesine sekiz gün içinde itiraz yolu öngörülmüştür.[2]
Süreç elektronik olarak Denizcilik Portalı üzerinden, GESBİS sistemi aracılığıyla yürütülür. 12 Mayıs 2023 tarihli Gemi Sicil Yönetmeliği (Karar Sayısı 7283), 1956 tarihli Gemi Sicili Nizamnamesi ile 1957 tarihli Gemi Bayrak Şahadetnameleri Hakkında Nizamname'nin yerini almıştır. Yönetmelik gemi tasdiknamesi ve bayrak şahadetnamesinin düzenlenmesini, sicilin tutulmasını ve takyidatın kaydını düzenler.[6] Bunların yanında inşa hâlindeki gemiler için yapı sicili ve Türk bayrağını geçici olarak çekmesine izin verilen yabancı gemiler için özel sicil bulunur.[2]
Türk Uluslararası Gemi Sicili
TUGS, 16 Aralık 1999'da kabul edilen ve 21 Aralık 1999'da yayımlanan 4490 sayılı Kanun'la kurulmuştur. Amaç, gemi temin ve işletmesini kolaylaştırarak Türk denizciliğini geliştirmektir. Kanun Milli Gemi Siciline kayıtlı gemileri, yurt içinde inşa edilenleri ve 3.000 dwt üzerinde (yolcu ve özel maksatlı gemilerde 300 groston üzerinde) ithal edilen gemileri kapsar.[3]
Kanunun 12. maddesinde gemilerin işletilmesi ve devrinden elde edilen kazançlar için gelir ve kurumlar vergisi istisnası, ilgili sözleşmeler için damga vergisi ve harç muafiyeti yer alır. Tescil ve yıllık tonaj harcı ise dolar karşılığı TL üzerinden belirlenir. Metinde kaptanın Türk vatandaşı olması esası ve donatanın Türk olması durumunda diğer personelin en az %51'inin Türk vatandaşı olması şartı bulunur.[3] Kanun birkaç kez değiştirildiği için güncel uygulama resmî metinden kontrol edilir.
Sicil konusu kabotajla da bağlantılıdır. Bayrak çekme hakkı olmayanların kabotaj haklarından yararlanamayacağı Kanun'da ayrıca belirtilmiştir.[3] Yabancı ortaklı yapılarda sonuç şirket ve gemi yapısına göre değişebilir, bu nedenle deniz hukuku alanında görüş alınması uygun olur.
Bayrak Değişikliği
Gemi satıldığında ya da işletme planı değiştiğinde bayrak da değiştirilebilir. UNCLOS'a göre gemi yolculuk sırasında ya da uğradığı limanda, gerçek bir mülkiyet devri ya da sicil değişikliği olmadıkça bayrak değiştiremez.[1] Değişiklikte eski sicilden silme, ipotek kayıtlarının çözülmesi ya da aktarılması, yeni klas ve yasal belgelerin düzenlenmesi ve sürekli özet kaydının güncellenmesi gündeme gelir. İpotek bulunan bir geminin sicilden çıkması çoğunlukla alacaklının rızasına bağlıdır. Finansman sözleşmeleri de bu nedenle bayrak değişikliğini izne bağlayabilir.
Sahte Tescil Sorunu
Son yıllarda yetkisi olmayan ya da hiç var olmayan sicillerle iş yapan gemi sayısı artmıştır. IMO Hukuk Komitesi 13 ile 17 Nisan 2026 tarihleri arasındaki 113. oturumunda gemi tesciline ilişkin bir rehberi onaylamıştır. Rehber, sicilleri kimin işletebileceği, kalite güvence süreçleri, sahiplik ve gemi kimliği kontrolleri ile siciller arası bilgi paylaşımını ele alır. IMO, gemi tescilini düzenleyen bağlayıcı bir uluslararası çerçeve bulunmadığını belirtmektedir. Aynı dönemde bir yılda 529 geminin başka bir ülkenin bayrağını haksız kullandığı ve yaklaşık 40 üye devletin bayrağının izinsiz kullanıldığı bildirilmiştir.[7]
Tedarikçi ve liman açısından bunun pratik sonucu, gemi kaydının belge üzerinden kabul edilmeyip sicilden doğrulanmasıdır. Yaptırım kontrolleri de bu nedenle IMO numarası üzerinden yapılır. Yakıt teklifi için gemi adı ve IMO numarası istenmesinin bir nedeni de budur.
Sık sorulan sorular
Gemi tescili nedir?
Gemi tescili, bir geminin bir devletin siciline kaydedilerek o devletin uyruğunu ve bayrak çekme hakkını kazanmasıdır.
Gemi sicili ile klas aynı şey midir?
Aynı değildir. Sicil devletin tuttuğu resmî kayıttır, klas ise geminin teknik standartlara uygunluğunu gösteren bir değerlendirmedir.
Bir gemi iki bayrak taşıyabilir mi?
UNCLOS'a göre gemi tek bir bayrak altında seyreder. Çıplak gemi kirasında geçici çift tescil, iki devletin mevzuatının izin verdiği hâllerde uygulanır ve bu durumda da aynı anda tek bayrak kullanılır.
Kolaylık bayrağı nedir?
Geminin sahibinin ülkesinden farklı bir devletin açık siciline kaydedilmesi durumunda kullanılan yaygın bir ifadedir. Sektörde "açık sicil" sözü de kullanılır.
Türkiye'de hangi gemiler zorunlu olarak tescil edilir?
Kanun 18 gros tonilato ve daha büyük ticaret gemileri için tescil zorunluluğu öngörür. Şartların güncel hâli Türk Ticaret Kanunu'ndan kontrol edilir.
Kaynaklar
- Birleşmiş Milletler. Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS), VII. Bölüm, m. 90, 91, 92, 94.
- Kulaçoğlu Hukuk Bürosu. Gemi Sicili ve Sicile Tescil, 6102 sayılı TTK aktarımı.
- 4490 sayılı Türk Uluslararası Gemi Sicili Kanunu, Resmî Gazete, 21 Aralık 1999, sayı 23913.
- ISL (Institute of Shipping Economics and Logistics). Dünya filosu ve açık sicil değerlendirmesi.
- UNCTADstat. Maritime and Other Transport, filo verisi, 1 Ocak 2026.
- Gemi Sicil Yönetmeliği, Karar Sayısı 7283, Resmî Gazete, 12 Mayıs 2023, sayı 32188.
- IMO. IMO Approves New Guidelines on Ship Registration, 17 Nisan 2026.
